ایران در یک هفته میزبان مهمانان پاکستانی، ترکمنستانی و تاجیکستانی

تهران و ترافیک دیپلماتیک

دیروز سه شنبه، تهران همزمان میزبان سه مقام از دو کشور پاکستان و ترکمنستان بود. هر کدام از دو طرف مهمان، چه اسلام آباد و چه عشق‌آباد با اهداف و برنامه خاص خود پا به تهران گذاشته اند. اما به نظر می‌رسد مقامات پاکستانی نیم نگاه جدی به کمک ایران برای تامین برق در بحبوحه بحران انرژی داخلی دارند و این مسئله محور سفر وزیر امور خارجه دولت شهباز شریف به ایران بوده است

کد خبر: ۱۶۰۴۲۳

تاریخ: ۲۵ خرداد ۱۴۰۱ - ۱۴:۰۹

اقتصاد۲۴- دیروز سه شنبه، تهران همزمان میزبان سه مقام از کشور‌های همسایه بود؛ بلاول بوتو زرداری، وزیر امور خارجه پاکستان، رشید مردوف، رئیس دستگاه سیاست خارجی ترکمنستان و نهایتا سردار بردی محمداف، رئیس جمهوری این کشور (ترکمنستان)؛ مخرج مشترک سفر این سه مقام علاوه بر دو روزه بودن سفرشان به «اولین» بودن هم باز می‌گردد. چرا که شاهد اولین حضور بردی محمداف در تهران از ابتدای برعهده گرفتن مسئولیت ریاست جمهوری ترکمنستان هستیم.

به موازاتش دیروز اولین حضور بلاول بوتو زرداری که در واقع اولین سفر مقامات عالی پاکستان در دولت جدید این کشور به جمهوری اسلامی است صورت گرفت. فارغ از اینکه مسئله تحریم، عدم احیای برجام و تداوم اعمال سیاست فشار حداکثری ایالات متحده آمریکا علیه جمهوری اسلامی تا چه اندازه اجازه عملیاتی شدن این سواپ‍ گازی را به ایران می‌دهد، یقینا تلاش تهران برای پیش بردن آن از جهات مختلف دارای اهمیت راهبردی است؛ لذا این حضور رئیس جمهوری ترکمنستان در ایران به موازات سفر آذرماه سال گذشته رئیسی به عشق آباد برای تامین این خواسته جمهوری اسلامی بسیار حیاتی است.

اسلام آباد، از دیوارکشی تا گسل دیپلماتیک با تهران

پس از کش و قوس‌های فراوان در داخل پاکستان ذیل تقابل و مخالفت‌های عمران خان، نخست وزیر سابق این کشور، نهایتا دولت جدید محمد شهباز شریف با تثبیت موقعیت به دنبال تقویت دیپلماتیک خود است. حضور فرزند بی نظیر بوتو، نخست وزیر فقید پاکستان و آصف علی زرداری، رئیس جمهور پیشین این کشور در قامت وزیر امور خارجه پاکستان در ایران را باید در همین چارچوب تلقی کرد.

اولین حضور بلاول بوتو زرداری که در واقع اولین سفر مقامات عالی پاکستان در دولت جدید این کشور به جمهوری اسلامی است اگر چه می‌تواند نشانه مثبتی در نگاه دولت شهباز شریف به تقویت مناسبات با تهران ارزیابی شود، کما اینکه وزیر امور خارجه پاکستان در نشست مطبوعاتی دیروز (سه شنبه) خود در تهران به مانند نخست وزیر این کشور حمایت از برنامه هسته‌ای ایران و احیای برجام مطرح کرد و در کنارش نیم نگاه جدی به افزایش مناسبات تجاری بین دو کشور دارد، اما نباید از نظر دور داشت که خاستگاه سیاسی دولت جدید در آسلام آباد به موازات انطباق بیشتر با سیاست‌های واشنگتن در عمل هم چندان تمایلی به تعمیق روابط تجاری دو کشور ایران و پاکستان ندارد. هر چند که بخشی از این مسئله به عملکرد دولت قبلی عمران خان هم ارتباط دارد.

علیرغم آنکه طی بیانیه رسمی دیروز سه شنبه وزارت امور خارجه پاکستان پیش از انجام سفر دو روزه زرداری به ایران اعلام شده بود که تقویت روابط دو طرف در تمامی ابعاد تجاری و اقتصادی، بهبود بازارچه‌های مرزی، ارتقای ارتباطات جاده‌ای و ریلی نیز تسهیل رفت و آمد ترانزیتی محوریت این سفر را به خود اختصاص می‌دهد، ولی میان رفتار و گفتار اسلام آباد تفاوت‌های معناداری دیده می‌شود.

از دور خوردن بندرچابهار توسط هندی‌ها و چینی‌ها با میزبانی پاکستانی، ذیل استفاده از بندر گوادر گرفته تا دیوارکشی در طول مرز‌های دو کشور توسط اسلا آباد و از همه مهمتر اقدامات چند هفته اخیر پاکستانی‌ها در محدودیت ورود کامیون‌ها و محصولات ایرانی به خاک این کشور و تشدید عبور و مرور به بهانه قوانین سخت گیرانه‌تر گمرکی و مسائل دیپلماتیک حوزه اخذ روادید به رانندگان ایرانی برای سفر به پاکستان و مسائلی از این دست ادعای ایران دوستی دولت جدید شهباز شریف را زیر سوال می‌برد، همچنانی که بر خلاف مواضع نگاه به شرق و اظهار علاقه عمران خان به جمهوری اسلامی شاهد تحول خاصی در هیچ حوزه‌ای از مناسبات تهران – اسلام آباد به خصوص در مسائل اقتصادی و تجاری نبودیم.

بیشتر بخوانید: امضا ۱۳ سند همکاری میان ایران و ترکمنستان

از این رو شاید سفر مقامات دولت جدید اسلام آباد بتواند گامی، ولو اندک و کوچک در رفع این مشکلات بردارد. البته آنگونه که مطرح شده یکی از محور‌های کلیدی سفر بلاول بوتو زرداری به تهران تلاش برای تامین برق توسط ایران در بحبوحه بحران شدید انرژی پاکستان است. حال اینکه ایران خود با بحران تامین برق در فصل گرما دست و پنجه نرم می‌کند تا چه اندازه می‌تواند به تامین برق همسایه شرقی خود کمک کند محل سوال است.

با اینحال نباید اولین سفر وزیر امور خارجه دولت شهباز شریف را از زاویه دیگری نادیده گرفت. در این راستا احتمالا این سفر با هدف موازنه سازی سیاسی و دیپلماتیک از جانب پاکستانی‌ها در دستور کار قرار گرفته باشد. چرا که حسین امیرعبداللهیان اخیرا در سفری سه روزه به هندوستان به دنبال تقویت مناسبات تهران – دهلی نو به ویژه در حوزه تجاری، بازرگانی و اقتصادی بود. به هر حال وزیر امور خارجه ایران در سفر به دهلی نو، حیدرآباد و بمبئی و دیدار با تجار، بازرگانان و هیات‌های اقتصادی این کشور به دنبال گرم‌تر کردن موتور روابط تجاری دو کشور بود؛ لذا این امکان وجود دارد که تنها با گذشت ۵ روز از سفر حسین امیرعبداللهیان به هند اکنون پاکستانی ها، هم با هدف موازنه سازی سیاسی خود در برابر هندی‌ها حضور در تهران را کلید زده باشند و هم به نحوی بستر برای حفظ جایگاه گوادر باقی بماند. ضمن اینکه نباید تحولات افغانستان و نگاه تهران – اسلام آباد به حکومت طالبان را هم از نظر دور داشت.

روابطی با بوی گاز

پس از سفر ۲۶ ساعته ششم آذر ماه سال گذشته سیدابراهم رئیسی به ترکمنستان با هدف حضور در پانزدهمین اجلاس سران سازمان همکاری اقتصادی اکو این بار همتای جدید وی پا به تهران گذاشت تا روابط تهران – عشق آباد در مسیر رفت و آمد‌های دیپلماتیک به سمت تقویت همکاری‌ها پیش رود. بی شک محور و کانون این همکاری‌ها به سواپ گازی باز می‌گردد که هم در سفر رئیسی و هم در حضور بردی محمداف، عملا موضوع کلیدی برای رایزنی‌های دو طرف محسوب می‌شود. به خصوص آن که آذرماه پارسال در حاشیه سران اکو سه کشور ایران، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان توافق کردند سالانه ۱.۵ تا ۲ میلیارد مترمکعب گاز ترکمنستان را به جمهوری آذربایجان سوآپ کنند.

این قرارداد که پس از پنج‌سال توقف مبادلات گازی ایران و ترکمنستان امضا شد، به افزایش پایداری شبکه گاز در شمال شرق ایران منجر می‌شود و مسیر ایران را برای تبدیل شدن به قطب انرژی منطقه هموارتر می‌کند. در این راستا به نظر می‌رسد دولت رئیسی برنامه جدی برای استفاده هر چه جدی‌تر از سواپ گازی ترکمنستان - آذربایجان دارد.

در همین رابطه جواد اوجی، وزیر نفت در سفر ۱۱ خرداد ماه خود به جمهوری آذربایجان برای حضور در «هفته انرژی باکو» تفاهم‌نامه همکاری دوجانبه دو طرف (تهران – باکو) برای افزایش انتقال گاز ترکمنستان از خاک ایران به مقصد آذربایجان را امضا کرد.

بیشتر بخوانید: مستندات آژانس برای گزارش‌هایش درباره ایران چیست؟

بر اساس این تفاهم‌نامه، دو طرف توافق کردند حجم گاز انتقالی سالانه ترکمنستان به جمهوری آذربایجان از طریق خطوط ایران را دو برابر کنند. البته امکان افزایش حجم این قرارداد در آینده نیز وجود خواهد داشت. چرا که این قرارداد به‌صورت حجمی تنظیم شده است؛ لذا ایران به‌عنوان هزینه سوآپ در قالب (Swap Fee) به اندازه حجم انتقال گاز از ترکمنستان به جمهوری آذربایجان بخشی از گاز انتقالی را برمی‌دارد.

گاز تحویلی ایران به آذربایجان ذیل سوآپ گازی سه جانبه تهران - عشق آباد - باکو در منطقه کوچک و استراتژیک نخجوان قرار دارد که ضمن ارتقای جایگاه ژئوپلیتک ایران در منطقه قفقاز جنوبی و تقابل با تلاش مشترک جمهوری آذربایجان و ترکیه برای تحمیل کوریدور موهوم زنگه زور می‌تواند به رفع مشکل کسری گاز و افت فشار در استان‌های شمالی ایران از خراسان رضوی، شمالی و جنوبی گرفته تا گلستان و سمنان کمک شایانی کند.

در نگاهی کلان‌تر و عمیق‌تر اساسا پیگیری دیپلماسی انرژی با محوریت گاز و انعقاد قرارداد‌های واردات، سوآپ و ترانزیت گازی با کشوری مانند ترکمنستان می‌تواند تضمین‌کننده منافع سیاسی و اقتصادی کشور در بلند مدت باشد.

از جنبه راهبردی سوآپ گازی به تقویت برنامه ترانزیتی ایران خواهد انجامید. چرا که سه کشور، افغانستان، ترکمنستان و آذربایجان در حال پیشبرد طرح ترانزیتی با عنوان «محور لاجورد» هستند؛ طرحی که با دور زدن ایران می‌تواند افغانستان را به اروپا وصل می‌کند. از این نظر سوآپ گازی سه جانبه به ورود ایران در محور لاجورد ختم می‌شود.

بیشتر بخوانید: جنگ سرد یونان و ترکیه در دریای اژه

از طرف دیگر مهم ترین مزیت سوآپ گازی ایران، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان علاوه بر دیدن شدن نقش ایران در محور لاجورد به ارتقای نقش ژئوانرژیک کشور در انتقال گاز بین باکو و عشق آباد باز می‌گردد. این مزیت در ارتباط با رابطه کشور‌های ایران و آذربایجان که در ماه‌های گذشته دچار اختلافات سیاسی شده بودند اهمیت بیشتری می‌یابد. خاصه آنکه طی سال‌های اخیر ترکیه با سرعت بخشیدن به خط لوله ۸۰ کیلومتری ایغیدیر به نخجوان به طور جد خواهان حذف گاز ایران و جایگزینی آن با واردات گاز خود است. هرچند که رابطه این خط لوله با قرارداد جدید ایران هنوز با ابهام مواجه است، ولی بدون شک قرارداد سوآپ می‌تواند نفوذ ایران را در این منطقه تقویت کند تا جایی که عملا حذف تهران ممکن نباشد.

به هر حال علاوه بر برنامه جدی آنکارا – باکو بر تغییرات ایجاد ژئوپلیتک در منطقه قفقاز جنوبی بعد از جنگ ۴۴ روزه پاییز سال ۲۰۲۰ قره باغ با محوریت تحمیل کوریدور زنگه زور در تلاشند در سایه تشکیل تروئیکای منطقه‌ای با همکاری گرجستان، ذیل محور باکو- آنکارا - تفلیس نوعی حصر ژئوپلتیک را برای ارمنستان رقم بزنند که در حقیقت بار و لطمه صلی آن به ایران خواهد بود چرا که مسیر ترانزیتی جمهوری اسلامی به اروپا بسته خواهد شد؛ لذا تحقق سواپ گازی وزن تهران را در معادلات قفقاز جنوبی تغییر خواهد داد. آن هم در شرایطی که متاسفانه به دلیل عملکرد بد تهران در جنگ دوم قره باغ، ایران به بزرگ‌ترین بازنده این جنگ در کنار ارمنستان بدل شد؛ لذا پیش بردن قرارداد سوآپ گازی ایران با ترکمنستان و آذربایجان از شش بُعد اقتصادی، سیاسی، ترانزینی، دیپلماتیک، ژئوپلیتیک و ژئوانرژیک برای ایران حائز اهمیت است.

منبع: شرق