چگونه سبک زندگی شهری بحران آب در ایران را تشدید می‌کند

بحران آب در ایران از مرحله هشدار گذشته و به نقطه اضطرار رسیده است. شهر‌های ما به‌واسطه تراکم جمعیت، مصرف بالا و کم‌توجهی به الگو‌های پایدار، بیشتر از هر زمانی در معرض فروپاشی آبی هستند.

کد خبر: ۳۰۶۸۶۰

تاریخ: ۱۹ خرداد ۱۴۰۴ - ۱۶:۲۰

اقتصاد۲۴- در خیابان‌های داغ تهران، در خانه‌های کم‌فشار مشهد، در زمین‌های ترک‌خورده یزد، و در سد‌های رو به خشکی زاینده‌رود و کرج، همه چیز از یک بحران خبر می‌دهد: آب. بحرانی که دیگر فقط به روستا‌ها و کشاورزان محدود نیست.

امروز، شهرنشینی و سبک زندگی ما هم وارد میدان شده‌اند. اینکه چگونه می‌نوشیم، چگونه می‌شوییم، چه می‌خوریم و حتی چگونه لباس می‌پوشیم، همه در بحران آب ایران نقش دارند.

آب دیگر فقط یک دغدغه زیست‌محیطی نیست؛ این روز‌ها به یک مسأله عمیق اجتماعی تبدیل شده است که سبک زندگی شهری را زیر ذره‌بین می‌برد.

کاهش بارش، افزایش جمعیت، مدیریت ناکارآمد

ایران کشوری است با میانگین بارندگی سالانه حدود ۲۵۰ میلی‌متر، یعنی کمتر از یک‌سوم میانگین جهانی. در دهه اخیر، تغییرات اقلیمی و الگو‌های ناپایدار جوی، میزان بارندگی را کاهش داده و الگو‌های تبخیر و توزیع آب را بر هم زده‌اند. با وجود این شرایط اقلیمی، مصرف سرانه آب در ایران یکی از بالاترین‌ها در منطقه است: حدود ۲۵۰ لیتر در روز برای هر نفر (طبق آمار وزارت نیرو)، در حالی که استاندارد جهانی حدود ۱۵۰ لیتر است.

همزمان، جمعیت شهری در حال انفجار است. امروز بیش از ۷۵ درصد مردم ایران شهرنشین‌اند. شهر‌هایی که زیرساخت‌های آب آنها به‌روز نشده، آبیاری فضای سبز شهری غالباً با آب آشامیدنی انجام می‌شود، و شبکه آب‌رسانی در برخی نقاط تا ۳۰ درصد تلفات دارد.

خشک‌شدن منابع سطحی و زیرزمینی

سد‌های مهمی مانند زاینده‌رود، لار، و ساوه یا خشکیده‌اند یا در آستانه بحران‌اند. از سوی دیگر، برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی، به فرونشست زمین منجر شده است؛ پدیده‌ای که در دشت‌هایی، چون ورامین و دشت مشهد به‌شکل فاجعه‌بار خود را نشان داده است.

سبک زندگی شهری زیر ذره‌بین بحران

۱. دوش‌های بلند، حوض‌های خالی

شاید در نگاه اول به نظر برسد که مصرف خانگی آب درصد ناچیزی از مصرف کل کشور را تشکیل می‌دهد (در ایران حدود ۸ درصد)، اما وقتی تعداد خانوارها، بی‌توجهی به مصرف، و نوع مصرف را کنار هم می‌گذاریم، متوجه می‌شویم که سبک زندگی می‌تواند بر بحران تأثیرگذار باشد.

حمام‌های طولانی، شست‌وشوی ماشین با شیلنگ، کولر‌های آبی بدون کنترل و... همه نماد‌هایی از مصرف ناهوشمندانه هستند. فرهنگ مصرف آب در بسیاری از خانواده‌های شهری ایران هنوز با الگو‌های صرفه‌جویی بیگانه است.

۲. ردپای آب در غذای ما؛ از شیشلیک تا چای

واژه‌ای به نام «واتر فودپرینت» (Water Footprint) وارد ادبیات بحران آب شده است. این اصطلاح به میزان آبی اشاره دارد که برای تولید یک محصول مصرف می‌شود. برای مثال:

تولید یک کیلو گوشت گاو: حدود ۱۵،۰۰۰ لیتر آب

یک فنجان قهوه: حدود ۱۴۰ لیتر

یک کفش چرمی: حدود ۸،۰۰۰ لیتر

بیشتر بخوانید:ایران وارد پنجمین سال خشکسالی شد

در شهری مثل تهران، مصرف زیاد گوشت، برنج، نوشیدنی‌های صنعتی و لباس‌های تولیدشده از پنبه یا چرم، در واقع به معنای مصرف غیرمستقیم آب است. بخش زیادی از این محصولات از مناطق پرمصرف یا کم‌آب می‌آیند، بنابراین شهرنشینان به‌طور غیرمستقیم در خشک‌کردن کشور نقش دارند.

۳. معماری و آب؛ از حوض‌خانه‌ها تا برج‌های بی‌روح

سبک ساخت‌وساز در ایران طی دهه‌های اخیر از معماری بومی فاصله گرفته است. در گذشته، خانه‌ها دارای حیاط، باغچه و حوض بودند که به‌طور طبیعی به تعادل دما کمک می‌کردند. امروز، ساختمان‌های چندطبقه با شیشه‌های وسیع و کولر‌های پرمصرف جای این الگو‌ها را گرفته‌اند. کولر‌های آبی در تابستان، بیشترین مصرف آب غیرآشامیدنی را در شهر‌ها دارند و معمولاً با آب شرب تغذیه می‌شوند.

تجربه جهانی کاهش مصرف آب؛ آنها چه کرده‌اند که ما نکرده‌ایم؟

۱. کیپ‌تاون: شهری که یک قدم تا «روز صفر» رفت

در سال ۲۰۱۸، شهر کیپ‌تاون آفریقای جنوبی در آستانه «روز صفر» قرار گرفت؛ روزی که منابع آب شهر تمام می‌شد. مردم به‌طور جدی ملزم شدند مصرف آب را به کمتر از ۵۰ لیتر در روز برسانند. با وضع قوانین سخت‌گیرانه، آگاهی‌رسانی گسترده و مشارکت عمومی، کیپ‌تاون از مرز بحران عبور کرد. این تجربه نشان داد که تغییر رفتار شهروندان می‌تواند تفاوت زیادی ایجاد کند.

۲. سنگاپور: شهر باران، بازیافت و فناوری

سنگاپور یکی از پیشرفته‌ترین سیستم‌های مدیریت آب را دارد. این کشور با سرمایه‌گذاری در فناوری «بازیافت آب خاکستری» (Grey Water)، استفاده از باران‌گیر‌های شهری و فرهنگ‌سازی، توانسته بیش از ۴۰٪ نیاز آبی خود را از بازیافت تأمین کند. آب مصرف‌شده در شست‌وشوی دست یا حمام پس از تصفیه، به چرخه مصرف برمی‌گردد.

راهکار‌هایی برای سبک زندگی شهری ایرانی

۱. آموزش عمومی، نه فقط تبلیغات

کارزار‌های تبلیغاتی مثل «هر قطره، زندگی» اگرچه مفیدند، اما کافی نیستند. باید آموزش‌هایی فراتر از کلیشه‌ها ارائه شود: مثلاً نشان دادن ردپای آب محصولات، نحوه بازیافت خانگی آب خاکستری، یا تنظیم دقیق شیرآلات.

۲. تغییر در الگوی مصرف غذایی

رژیم‌های غذایی با ردپای آبی پایین‌تر باید ترویج شوند. کاهش مصرف گوشت قرمز، برنج، نوشیدنی‌های صنعتی و غذا‌های آماده، هم به سلامت فردی کمک می‌کند و هم به محیط‌زیست. غذا‌های سنتی ایرانی نظیر آش‌ها، خوراک‌های گیاهی و غذا‌های محلی مناطق خشک، نمونه‌های مناسبی هستند.

۳. بازنگری در سبک ساخت‌وساز شهری

شهرداری‌ها می‌توانند برای ساختمان‌های جدید، استاندارد‌های مصرف آب تدوین کنند؛ مثلاً نصب سامانه جمع‌آوری آب باران، استفاده از شیر‌های کم‌مصرف، یا طراحی فضا‌هایی با تهویه طبیعی و کاهش وابستگی به کولر.

۴. قیمت‌گذاری واقعی آب

قیمت پایین آب، یکی از دلایل اصلی مصرف بی‌رویه است. برخی کارشناسان پیشنهاد می‌کنند که نرخ پلکانی واقعی و جریمه برای مصارف فراتر از الگوی استاندارد وضع شود؛ با تأکید بر حفظ عدالت برای اقشار کم‌درآمد.

۵. حمایت از نوآوری‌های مردمی

استارتاپ‌هایی در ایران شکل گرفته‌اند که به مدیریت هوشمند مصرف آب کمک می‌کنند. این نوآوری‌ها نیاز به حمایت قانونی و سرمایه‌گذاری دارند تا فراگیر شوند.

۶. احیای دانش سنتی و معماری بومی

بسیاری از مناطق ایران پیش از مدرن‌سازی با اقلیم خشک و کم‌آب سازگار بودند. از قنات‌ها و آب‌انبار‌ها گرفته تا بادگیر‌ها و حیاط‌مرکزی‌ها، این سازه‌ها نه‌تنها با اقلیم هماهنگ بودند، بلکه در مدیریت مصرف آب و تعدیل دما نقش مهمی داشتند. احیای این الگوها—نه فقط در شکل، بلکه در روح و کارکرد—می‌تواند در سبک زندگی امروز نیز مؤثر باشد.

۷. گسترش فناوری‌های نوین در مصرف خانگی

شیرآلات هوشمند، دستگاه‌های تصفیه و بازیافت آب خاکستری، سنسور‌های نشت‌یاب و اپلیکیشن‌های مدیریت مصرف، از ابزار‌هایی هستند که می‌توانند به کاهش مصرف در خانه‌ها و آپارتمان‌ها کمک کنند. تشویق به نصب این فناوری‌ها از طریق یارانه یا معافیت مالیاتی، اقدامی موثر خواهد بود.

۸. مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها به‌عنوان پایگاه آموزش آبی

نسل جدید نیاز دارد از کودکی با مفهوم «اقتصاد آب» آشنا شود. گنجاندن آموزش‌های مرتبط در کتاب‌های درسی، برگزاری کمپین‌های عملی در مدارس و بهره‌گیری از پروژه‌های گروهی، فرهنگ‌سازی عمیق‌تری ایجاد می‌کند.

۹. نقش رسانه‌ها و اینفلوئنسر‌ها

در جامعه‌ای که بخش زیادی از وقت مردم در فضای مجازی می‌گذرد، نقش اینفلوئنسر‌ها و رسانه‌ها در تغییر سبک زندگی پررنگ‌تر شده است. همکاری میان نهاد‌های دولتی، محیط‌زیستی و فعالان رسانه‌ای می‌تواند پیام‌های آموزشی را به زبان مردم، جذاب و مؤثر منتقل کند.

۱۰. مشارکت اجتماعی محله‌محور

تجربه‌های موفقی در سطح محله‌ها برای مدیریت پسماند، سبزسازی یا صرفه‌جویی در مصرف انرژی وجود داشته‌اند. الگوی مشابه می‌تواند برای مدیریت آب نیز به کار رود: از ایجاد سامانه‌های جمع‌آوری آب باران در مجتمع‌ها تا طراحی باغچه‌های مقاوم به کم‌آبی با مشارکت شهروندان.

آب فقط مسأله دولت نیست، مسأله من و توست

بحران آب در ایران از مرحله هشدار گذشته و به نقطه اضطرار رسیده است. شهر‌های ما به‌واسطه تراکم جمعیت، مصرف بالا و کم‌توجهی به الگو‌های پایدار، بیشتر از هر زمانی در معرض فروپاشی آبی هستند. این بحران، راه‌حل ساده و فوری ندارد، اما اگر همگان - از سیاست‌گذاران گرفته تا شهروندان عادی - سبک زندگی خود را بازبینی نکنند، حتی بلندترین سد‌ها هم نمی‌توانند از خشکی آینده جلوگیری کنند.

شاید وقت آن رسیده که باز هم مثل نیاکان‌مان به آب احترام بگذاریم؛ نه فقط با دعا برای باران، بلکه با تغییر رفتار.