در اقتصاد۲۴ بخوانید؛

نقش بانک مرکزی در مهار تورم چیست؟

تورم به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصادی، مستقیماً بر قدرت خرید مردم و ثبات اقتصادی کشور اثر می‌گذارد. در این میان، بانک مرکزی با ابزارهای سیاست پولی و ارزی، نقشی تعیین‌کننده در مهار تورم و جلوگیری از بی‌ثباتی قیمت‌ها دارد.

کد خبر: ۳۳۱۸۲۴

تاریخ: ۲۰ مهر ۱۴۰۴ - ۱۱:۰۰

اقتصاد۲۴- تورم یکی از چالش‌های اصلی اقتصاد هر کشوری است که اثرات گسترده‌ای بر زندگی مردم، ثبات اقتصادی و سرمایه‌گذاری‌ها دارد. در این میان، بانک مرکزی به‌عنوان نهاد اصلی سیاست‌گذار پولی، مهم‌ترین نقش را در کنترل تورم ایفا می‌کند. وظیفه این نهاد تنها چاپ پول نیست، بلکه تنظیم جریان نقدینگی، مدیریت نرخ بهره، کنترل انتظارات تورمی و ایجاد ثبات در بازار‌های مالی است. در ادامه، به ابعاد مختلف نقش بانک مرکزی در مهار تورم پرداخته می‌شود.

سیاست پولی و نقش آن در کنترل تورم

بانک مرکزی با استفاده از ابزار‌های سیاست پولی، میزان نقدینگی در اقتصاد را کنترل می‌کند. وقتی حجم پول در گردش بیش از نیاز واقعی اقتصاد باشد، قدرت خرید افزایش می‌یابد و قیمت کالا‌ها و خدمات بالا می‌رود. در این شرایط، بانک مرکزی با اتخاذ سیاست پولی انقباضی، تلاش می‌کند جریان پول را محدود کند.

این سیاست معمولاً از طریق افزایش نرخ بهره، کاهش وام‌دهی بانک‌ها و کنترل رشد پایه پولی اجرا می‌شود. بالا رفتن نرخ بهره باعث می‌شود مردم تمایل کمتری به وام‌گیری یا خرید‌های اعتباری داشته باشند و در نتیجه، تقاضای کل کاهش یابد. کاهش تقاضا در نهایت به ثبات یا کاهش قیمت‌ها منجر می‌شود.

مدیریت نقدینگی و پایه پولی

یکی از ابزار‌های اصلی بانک مرکزی برای کنترل تورم، تنظیم پایه پولی است. پایه پولی شامل اسکناس در دست مردم و ذخایر بانکی نزد بانک مرکزی است. هرگونه افزایش در پایه پولی، مانند چاپ پول بدون پشتوانه یا تزریق منابع به بانک‌ها، در نهایت منجر به رشد نقدینگی و فشار تورمی می‌شود.

بیشتر بخوانید: استقلال بانک مرکزی از دولت به چه معناست؟

بانک مرکزی می‌تواند با کنترل خلق پول توسط بانک‌ها از طریق نسبت سپرده قانونی و سیاست‌های اعتباری، مانع از رشد بی‌رویه نقدینگی شود. به‌ویژه در کشور‌هایی که نظام بانکی ناپایدار یا بدهکارند، نظارت دقیق بر ترازنامه بانک‌ها و جلوگیری از تسهیلات بی‌ضابطه اهمیت زیادی دارد.

نرخ بهره به عنوان ابزار ضدتورمی

یکی از مؤثرترین ابزار‌های بانک مرکزی در کنترل تورم، تعیین نرخ بهره است. زمانی که نرخ بهره افزایش می‌یابد، هزینه دریافت وام برای بنگاه‌ها و خانوار‌ها بالا می‌رود، در نتیجه تقاضا برای مصرف و سرمایه‌گذاری کاهش می‌یابد. این کاهش تقاضا به طور مستقیم بر سطح قیمت‌ها اثر می‌گذارد و می‌تواند از رشد تورم جلوگیری کند.

با این حال، افزایش نرخ بهره اگر بیش از حد ادامه پیدا کند، ممکن است رشد اقتصادی را کند و رکود ایجاد کند. از این رو، بانک مرکزی باید میان مهار تورم و حفظ رونق اقتصادی تعادل برقرار کند.

کنترل انتظارات تورمی

یکی از عوامل پنهان، اما بسیار مهم در شکل‌گیری تورم، «انتظارات تورمی» است. اگر مردم تصور کنند که قیمت‌ها در آینده افزایش می‌یابد، تقاضای خود را جلو می‌اندازند؛ یعنی کالا را امروز می‌خرند تا فردا گران‌تر نشود. این رفتار خود به افزایش قیمت‌ها منجر می‌شود.

بانک مرکزی از طریق اطلاع‌رسانی شفاف، پایبندی به سیاست‌های پولی منظم و اعلام هدف‌گذاری تورم، می‌تواند انتظارات جامعه را مدیریت کند. وقتی مردم به سیاست‌های بانک مرکزی اعتماد داشته باشند، حتی در شرایط سخت اقتصادی نیز از واکنش‌های هیجانی پرهیز می‌کنند.

سیاست ارزی و اثر آن بر تورم

در اقتصاد‌های وابسته به واردات، نوسانات نرخ ارز تأثیر مستقیم بر سطح عمومی قیمت‌ها دارد. تضعیف پول ملی باعث می‌شود کالا‌های وارداتی گران‌تر شوند و در نتیجه، تورم افزایش یابد. بانک مرکزی از طریق مدیریت ذخایر ارزی و کنترل نرخ ارز، می‌تواند فشار تورمی ناشی از تضعیف پول ملی را کاهش دهد.

با این حال، تثبیت مصنوعی نرخ ارز بدون پشتوانه کافی می‌تواند خطرناک باشد و به کاهش ذخایر ارزی و بحران‌های مالی منجر شود. بنابراین، سیاست ارزی باید هم‌راستا با سیاست پولی و بر اساس واقعیت‌های اقتصادی تنظیم شود.

استقلال بانک مرکزی در مهار تورم

یکی از پیش‌شرط‌های موفقیت در کنترل تورم، استقلال بانک مرکزی از دولت است. وقتی دولت برای جبران کسری بودجه به استقراض از بانک مرکزی یا چاپ پول متوسل می‌شود، پایه پولی افزایش می‌یابد و تورم بالا می‌رود. در چنین شرایطی، اگر بانک مرکزی استقلال نداشته باشد، نمی‌تواند در برابر فشار‌های سیاسی مقاومت کند.

در مقابل، بانک مرکزی مستقل می‌تواند بر اساس داده‌های اقتصادی و نه ملاحظات سیاسی تصمیم بگیرد. استقلال این نهاد همچنین اعتماد عمومی را افزایش می‌دهد، زیرا مردم اطمینان پیدا می‌کنند که سیاست پولی کشور با هدف حفظ ثبات قیمت‌ها دنبال می‌شود، نه تأمین منافع کوتاه‌مدت دولت.

هماهنگی سیاست‌های پولی و مالی

کنترل تورم تنها وظیفه بانک مرکزی نیست، بلکه نیازمند هماهنگی با سیاست‌های مالی دولت نیز هست. اگر دولت سیاست انبساطی مالی در پیش گیرد و هزینه‌های عمومی را بدون پشتوانه افزایش دهد، تلاش‌های بانک مرکزی برای مهار تورم بی‌نتیجه می‌ماند.

بنابراین، ثبات قیمت‌ها زمانی محقق می‌شود که سیاست‌های مالی دولت (بودجه، مالیات، هزینه‌ها) و سیاست‌های پولی بانک مرکزی در یک مسیر قرار گیرند. همکاری این دو نهاد می‌تواند زمینه را برای کاهش پایدار تورم فراهم کند.