تشدید نگرانی یونسکو درباره تخت جمشید

یک باستان شناس گوید: تخت جمشید نظام معرفتی ایرانیان است که بنیان آن بر هنر، صلح و دوستی بنا شده است. نخستین بنای کلاسیک جهانی در تاریخ و تمدن بشر است که درست برای صلح با زبان هنر بنا شده است.

کد خبر: ۳۳۳۹۲۱

تاریخ: ۳۰ مهر ۱۴۰۴ - ۱۴:۴۹

اقتصاد۲۴- یونسکو سه نامه هشدار به ایران فرستاده و نگران تاثیر طرح توسعه مرودشت بر حریم تخت جمشید است

حمیدرضا خالدی| نماینده مردم مرودشت در مجلس، چندی پیش از الحاق ۹۶۰ هکتار به محدوده شهری مرودشت برای توسعه خبر داده بود که می‌توانست «حریم» حفاظت شده تخت جمشید را تحت تاثیر قرار دهد و به آن آسیب بزند. موضوعی که باعث شد تا گروهی از باستان‌شناسان بررسی‌هایی را در این زمینه انجام دهند که نتیجه آن نشان می‌داد حدود ۴۶۰ هکتار از اراضی موردنظر برای توسعه، واقع در شهرک مهدیه مرودشت، با حریم درجه دو تخت جمشید همپوشانی دارد.

محدوده‌ای که شامل محوطه باستانی فیروزی است که دارای آثار هخامنشی بوده که هنوز کاوش‌نشده و این توسعه می‌تواند آثار باستانی کشف‌نشده را در معرض خطر قرار دهد. این اظهارات با موجی از واکنش‌های مردمی و کارشناسانه همراه بود که باعث شد تا برخی از مسئولان در اظهاراتی این مسئله را تکذیب کنند.

با این حال همچنان گروهی از باستان شناسان و دوستداران آثار تاریخی از تهدید جایگاه میراث جهانی تخت جمشید در یونسکو به خاطر همین اقدام، نگران هستند. گرچه دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران در پاسخ به سوال هفت صبح مبنی بر اینکه آیا تکذیبیه‌های مسئولان شما را قانع کرده یا خیر؟ می‌گوید: ما همچنان به شدت نگران هستیم!

اما این اولین بار نبود که موضوع ساخت و ساز در حریم تخت جمشید خبرساز شده بود. حدود یک سال قبل نیز برخی فعالان میراث فرهنگی از شکسته شدن حریم تخت جمشید خبر دادند و گفتند «حریم درجه یک و ممنوعه میراث جهانی پارسه یا همان تخت جمشید به بهانه توسعه گردشگری شکسته شده است.»

بیشتر بخوانید:خطر خروج تخت جمشید از یونسکو/ سکوت میراث‌فرهنگی در برابر موج نگرانی‌ها نسبت به مهم ترین اثر جهانی ایران

طبق گفته سیاوش آریا، کنشگر و پژوهشگر میراث فرهنگی، داستان از کارخانه سنگ‌شکن و معدن‌کاوی گسترده در دامان کوه مهر (رحمت) و حریم درجه دو میراث جهانی پارسه (تخت جمشید) آغاز شد که با سرپیچی از ضابطه و قانون‌های میراث فرهنگی پس از چندین سال، آغاز به کار کرده است و به تازگی هم در حریم درجه یک و ممنوعه یادگار هخامنشیان و به بهانه توسعه گردشگری در ورودی پارسه، دو ساخت‌وساز نزدیک به هم در حال انجام است.

همان تاریخ، اما محمد ثابت اقلیدی ـ مدیرکل میراث استان فارس در پاسخ به این موارد گفت: کلیات طرح در شورای فنی استان به تصویب رسیده و قرار است سازه به صورت پرتابل (قابل جابه‌جایی) باشد و پروژه از سوی شرکتی کاملا دولتی و در زمینی دولتی اجرا می‌شود و هیچ مالکیت و انتفاع شخصی در آن وجود ندارد.

شهرک دردسرساز مهدیه

با این حال ادعای عبداللهی از آن جهت باعث ایجاد حساسیت شده است که زمین‌های زراعی اطراف شهرک مهدیه، که بخشی از کمربند حفاظتی تخت جمشید، نقش رستم، نقش رجب و شهر استخر محسوب می‌شوند، سال‌هاست که زیر ذره‌بین سودجویانی هستند که برای تغییر کاربری به تجاری کمین کرده‌اند! این وضعیت در حالی بر منطقه حاکم است که در سال ۱۳۹۰، ضوابطی برای ممنوعیت تغییر کاربری اراضی کشاورزی در حریم درجه دو تخت جمشید وضع شد تا از توسعه شهری به سمت این مجموعه جهانی جلوگیری شود.

حالا، اما بنا برادعای عبداللهی تنها ۹۰ هکتار از شهرک مهدیه، که سال‌هاست مسکونی شده و خدمات شهری دریافت می‌کند، در حریم درجه دو قرار دارد و هیچ محدوده جدیدی به طرح توسعه اضافه نشده است. در همین راستا محمدرضا زارعی، شهردار مرودشت، نیز گفته که این ۹۰ هکتار پیش‌تر شکل گرفته و شورای عالی شهرسازی با حضور نماینده میراث فرهنگی، آن را به محدوده شهری الحاق کرده است. وی افزود که در این محدوده، ساخت‌وساز تا ارتفاع ۸.۵ متر مجاز بوده و هیچ توسعه جدیدی رخ نداده است.

مسئولان نگران نقاط تاریخی هستند؟!

ولی چرا با وجود تکذیب‌های مسئولان، باز هم دوستداران نقاط تاریخی نگران هستند؟ دلیل آن شاید تا حدودی به اظهارات وزیر میراث فرهنگی بر گردد. وزیر میراث‌فرهنگی در جلسه رأی اعتمادی خود رسما گفته بود: بیش از ۹۰ درصد نمایندگان از ایجاد محدودیت حرایم [آثار تاریخی]ناراضی هستند. ما قول می‌دهیم که حتما یک بازنگری در ضوابط حرایم در سراسر کشور داشته باشیم. نمی‌شود قانونی وضع کنیم که ۹۰ درصد نمایندگان از آن ناراضی باشند.»

همچنین وی روز شنبه، ۲۶ مهرماه، نیز در اظهارتی گفت: «میراث‌فرهنگی نه‌تنها مانع توسعه نیست، بلکه زمینه‌ساز رشد فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی کشور است. اگر به‌درستی از این سرمایه ملی بهره‌گیری کنیم، می‌تواند به موتور محرک توسعه پایدار تبدیل شود.»

این سخنان کافی بود تا کارشناسان و برخی از نمایندگان مجلس و البته علاقمندان تمدن و آثار تاریخی کشور دربرابر آن موضوع گیزی کرده و هشدار دهند. چرا که آنها معقتد بودند که با این دست فرمان احتمالا به زودی قرار است ساخت و ساز‌های منفعت‌زایی در حرایم نقاط باستانی آغاز شود. رویه‌ای که به نظر می‌رسد با ساخت و ساز‌های بدون مجوز در گرگان و محوطه‌های باستانی آن آغاز شده و حالا به آثار شاخصی مثل پاسارگاد و تخت‌جمشید رسیده است!

چرا تخت جمشید اهمیت دارد؟

تخت جمشید فقط یک سازه باستانی نیست بلکه مرکز ثقل فرهنگی ایران و حتی خاورمیانه محسوب می‌شود که از اهمیتی غیرقابل وصف برخوردار است. دکتر علیرضا عسکری چاوردی ــ باستان شناس و استاد دانشگاه شیراز در پاسخ به چرایی اهمیت تخت جمشید می‌گوید: تخت جمشید نظام معرفتی ایرانیان است که بنیان آن بر هنر، صلح و دوستی بنا شده است. نخستین بنای کلاسیک جهانی در تاریخ و تمدن بشر است که درست برای صلح با زبان هنر بنا شده است.

وی با ذکر اینکه بازتاب هنری و فرهنگی تخت جمشید در پیوند با مردمان خاورمیانه در دوره هخامنشی نهادینه شد، می‌افزاید: همین امر، تداوم انسجام فرهنگی ایران بزرگ را در دوره‌های بعد رقم زد. در ساخت تخت‌جمشید عناصر هنری خاورمیانه باستان به‌کار گرفته شد و اسلوب‌های هنری آن با حفظ انسجام ملّی بر مبنای فرهنگ تاریخی قلمرو ارضی هخامنشیان بنیان نهاده شد به گونه‌ای که تا به امروز نه تنها مردم ایران بلکه جوامع انسانی خاورمیانه باستان نسبت خود را با هسته مرکزی آن فرهنگ یعنی تخت جمشید جست‌و‌جو می‌کنند.

به گفته این استاد دانشگاه، تخت جمشید نه تنها اقوام سرزمین امروز ایران را به هم گره زده است بلکه پیوند دهنده انسجام ارضی سرزمین ایران در دوره باستان بوده است. این پیوند و انسجام ارزشمند است، زیرا با زبان هنر با وحدت ایران فرهنگی در طول تاریخ امتداد یافته است. مردمان چهارگوشه ایران امروز در آذربایجان، سیستان و بلوچستان، خراسان و خوزستان همه تخت جمشید را متعلق به خود می‌دانند، زیرا با تخت جمشید در تاریخ پیوند دارند.

وی درنهایت نتیجه می‌گیرد که به همه این دلائل باید با جان و دل از تخت جمشید مراقبت، محافظت و نگهداری کرد چرا که ایده شکل گیری ایران نوین در مفهوم نام و نشان تخت جمشید نهادینه شده است. به بیانی، تخت جمشید یعنی ایران، مردم ایران و سرزمین کهنسالی که خود ریشه‌های وحدت ارضی، ملّی، قلمرویی و تنوّع فرهنگی مردم ایران را به هم پیوند زده است.

چالش بین شهرک مهدیه و تخت جمشید چیست؟

بررسی‌ها نشان می‌دهد آنچه اسفندیار عبداللهی به‌عنوان ثمره «ماه‌ها پیگیری مستمر و رایزنی‌های فشرده» خود به مردم ارائه کرده است، همان طرحی است که چند سالی است روی میز مدیریت شهری مرودشت مانده بود. اما چالش بین شهرک مهدیه و تخت جمشید چیست؟ به گفته کارشناسان، این شهرک که در دهه ۷۰ در محدوده حریم تخت‌جمشید ساخته شده است، در حوزه توسعه و ساخت‌وساز باید طبق ضوابط میراث جهانی عمل کند.

درواقع، نقشه ارائه‌شده مربوط به وعده چند دهه‌ای مسئولان مرودشت مبنی‌بر الحاق این شهرک به محدوده شهری با هدف دریافت خدمات جاری شهرداری است. اما طبق توضیح محمدجواد جعفری مدیر پایگاه تخت‌جمشید؛ «کل محدوده شهرک مهدیه و محور‌های اطراف آن حدود ۱۰۰ هکتار است که شامل ۴۰ هکتار شهرک اصلی و ۶۰ هکتار محور‌های اطراف آن می‌شود. این محدوده به‌طور کامل فریز شده و هیچ‌گونه توسعه و ساخت‌وساز جدیدی در آن مجاز نیست.

بیشتر بخوانید:عکس/ پیراهن جدید پرسپولیس با طرح تخت جمشید

زمین‌های خالی این شهرک، حدود ۳۰ هکتار است و تنها برای کاربری‌های گردشگری قابل استفاده‌اند. هرگونه تغییر کاربری یا ساخت‌وساز باید با هماهنگی استانداری و تایید شورای حرایم، متشکل از کارشناسان میراث‌فرهنگی، پایگاه تخت‌جمشید و اداره‌کل میراث‌فرهنگی انجام شود.»

از سویی به گفته مردم این شهرک، این نقطه جمعیتی به‌دلیل قرارگیری در خارج از محدوده شهری مرودشت، خدماتی از قبیل جمع‌آوری پسماند و بهسازی معابر را از شهرداری دریافت نمی‌کند و همین موضوع نیز باعث تشدید چالش میان این شهرک و مدیریت شهری مرودشت شده است. وی همچنین از تدوین طرح جامع مرودشت اظهار بی‌اطلاعی کرده و گفته بود: اگر قرار بود چنین طرحی تدوین شود حتما باید به ما هم اطلاع داده می‌شد تا در جلسات آن حضور پیدا کنیم!

شواهدی که نشان از خطر تخت جمشید دارند

برخلاف گفته مدیر پایگاه تخت جمشید، هم طرح جامع مرودشت آماده شده و هم به نظر می‌رسد قرار است ساخت و ساز‌های جدیدی در این محوطه رخ دهد. همان طور که فرهاد عزیزی زلانی، مدیرکل پایگاه‌های ملی و جهانی گفته است: «در بازنگری طرح جامع شهر مرودشت، تمامی ضوابط و ملاحظات حفاظتی بدون تغییر لحاظ شده است.

در این طرح علاوه‌بر تصویب حذف کاربری‌های نامتناسب، عمده کاربری‌های این بخش به عنوان پشتیبان خدمات گردشگری در نظر گرفته شده است» موضو عی که نشان می‌دهد ساخت و ساز‌هایی در شرف انجام است! در همین راستا، بهزاد مریدی، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان فارس نیز گفته است: «اقدامات حفاظتی و نظارتی با دقت کامل در جریان است و هیچ تهدیدی متوجه این اثر تاریخی نیست.»

باستان شناسان تکذیب کردند

در این میان به نظر می‌رسد باستان شناسان نیز که تنها مستنداتشان حرف‌های مسئولان باشد، معتقدند که «اگر» آنچه متولیان می‌گویند، درست باشد، جای نگرانی نیست. صدیقه شیروانی، باستان شناس شیرزای در این خصوص می‌گوید: تا جایی که ما از بنیاد مسکن فارس و شهرداری و میراث پیگیری کرده‌ایم، به نظر نمی‌رسد جای نگرانی وجود داشته باشد. گرچه وی حاضر نیست توضیح بیشتری در مورد جزئیات این طرح و استدلالش در مورد بی‌خطر بودن آن بدهد!

از سویی دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری به عنوان عالی‌ترین نهاد تصمیم گیری در مورد تدوین و تصویب طرح‌های جامع شهری، بی‌شک نقشی کلیدی در رد یا تصویب طرح یاد شده دارد. با این وجود احمد نیکخواه نائینی مدیرکل دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری خبر از تصویب نهایی این طرح داده و مدعی شده که در آن تمامی ملاحظات میراثی برای حفظ و صیانت از تخت جمشید رعایت شده است.

به گفته وی تخت جمشید دارای عرصه، حریم درجه‌یک، حریم درجه ۲ و حریم درجه ۳ است. مرز این حرایم از وزارت میراث‌فرهنگی اخذ و در طرح جامع شهر مرودشت منعکس شد و بر همین اساس تمامی عرصه و حریم درجه یک در خارج از محدوده شهر واقع شده است. ضمن آنکه درجریان تصویب طرح جامع مرودشت، وزارت میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری حضور داشته و این طرح با تایید آنها تهیه شده است.

این درحالی‌است که در روز‌های ابتدایی انتشار خبر «محمدجواد جعفری»، مدیر پایگاه میراث جهانی تخت‌جمشید، گفته بود که از این موضوع اطلاع ندارد و مدعی شده بود؛ «هر اتفاقی قرار باشد بیفتد، باید روند استعلام را طی کند و هنوز چیزی از ما استعلام نشده است. ضوابط حریم مشخص است و این‌طور نیست که هر کجا به حریم شهر مرودشت اضافه شود، تخت‌جمشید اتفاقی برایش بیفتد.»

ادامه نگرانی یونسکو در باره تخت جمشید

تا اینجای کار به نظر می‌رسد با توجه به اظهارات مسئولان، همه چیز روبه‌راه است و خطری تخت جمشید را تهدید نمی‌کند. اما پاسخ حسن فرطوسی دبیر کل کمیسیون ملی یونسکو در ایران به «هفت صبح» نشان می‌دهد که هنوز هم نگرانی‌های جدی در این زمینه به قوت خود باقی است. وی در پاسخ به سوالی در مورد اقدامات یونسکو در مورد احتمال خارج شدن تخت جمشید از فهرست آثار ثبت شده یونسکو می‌گوید: از همان ابتدای طرح این موضوع پیگیر ماجرا بودیم. موضوع به قدری مهم است که تاکنون سازمان جهانی یونسکو سه نامه هشدار در این زمینه به ایران داده است. ما هم در تابستان سفری به آنجا داشتیم و از نزدیک وضعیت را بررسی کردیم.

وی در مورد نتیجه بررسی‌های کمیته ملی یونسکو در ایران نیز می‌گوید: همانطور که می‌دانید کمیسیون امکان ورود مستقیم به اینگونه موارد را ندارد، اما هشدار‌های لازم را به‌صورت مکتوب صادر کرده‌ایم و بر ضرورت بررسی کارشناسی این موارد تاکید داریم. همچنین از وزارت میراث فرهنگی و همچنین استانداری فارس خواسته‌ایم تا موضوع حریم آثار تاریخی را پیگیری کنند و مستندات کارشناسی خود را ارائه دهند و منتظر پاسخ آن هستیم. ولی همین جا اعلام می‌کنم که ما هم در کنار سازمان جهانی یونسکو به شدت نگران سرنوشت تخت جمشید هستیم و با جدیت آن را پیگیری می‌کنیم.

با این حساب به نظر می‌رسد باید حالا منتظر پاسخ‌های مسئولان به یونسکو و اعلام نتیجه قطعی از سوی آنها باشیم. تصمیمی که می‌تواند حکم باقی ماندن یا خروج این اثر کم بدیل جهانی از لیست آثار ملی را داشته باشد!

منبع: هفت صبح