اقتصاد۲۴ گزارش می‌دهد؛

شاخص بورس چیست و چگونه محاسبه می‌شود؟

شاخص بورس ابزاری آماری است که عملکرد مجموعه‌ای از سهام یا دارایی‌های انتخاب‌شده در یک بازار سرمایه را اندازه‌گیری و خلاصه می‌کند.

کد خبر: ۳۴۳۲۸۹

تاریخ: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ - ۱۵:۳۲

اقتصاد۲۴- محمد آیتی: در دنیای سرمایه‌گذاری، شاخص‌های بورس نقش راهنمایی حیاتی ایفا می‌کنند. این ابزار‌ها تصویری شفاف از عملکرد کلی یک بازار یا بخش خاصی از آن ارائه می‌دهند و به سرمایه‌گذاران کمک می‌کنند تا تصمیمات آگاهانه بگیرند. درک ماهیت و روش محاسبه این شاخص‌ها نه‌تنها برای تحلیلگران، بلکه برای هر فردی که قصد ورود به بازار‌های مالی را دارد، ضروری است.

شاخص بورس یعنی چه؟

شاخص بورس ابزاری آماری است که عملکرد مجموعه‌ای از سهام یا دارایی‌های انتخاب‌شده در یک بازار سرمایه را اندازه‌گیری و خلاصه می‌کند. این شاخص‌ها با محاسبه میانگین وزنی قیمت‌ها یا ارزش شرکت‌های عضو، تصویری از روند کلی بازار یا بخش‌های خاصی از آن ارائه می‌دهند و به سرمایه‌گذاران کمک می‌کنند تا بدون نیاز به تحلیل تک‌تک سهام، وضعیت اقتصادی را ارزیابی کنند. برای نمونه، شاخص کل بورس تهران (TEPIX) با پوشش تمام شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس ایران، نوسانات کلی این بازار را منعکس می‌کند، در حالی که شاخص‌هایی مانند داو جونز یا اس‌اندپی ۵۰۰ در آمریکا، عملکرد شرکت‌های بزرگ جهانی را پیگیری می‌کنند.

محاسبه این شاخص‌ها معمولاً بر اساس معیار‌هایی مانند ارزش بازار یا قیمت سهام صورت می‌گیرد و نتایج آنها نه‌تنها برای تصمیم‌گیری‌های سرمایه‌گذاری، بلکه به‌عنوان معیاری برای سنجش سلامت اقتصادی کشور‌ها کاربرد دارد. درک این مفاهیم به هر فردی که در بازار‌های مالی فعالیت می‌کند، کمک شایانی برای کاهش ریسک و افزایش دقت تحلیل‌هاست.

انواع شاخص‌های بازار سرمایه

شاخص‌های بازار سرمایه با توجه به روش محاسبه، اهداف تحلیلی و حوزه پوشش، تنوع گسترده‌ای دارند که هر نوع آن برای نیاز‌های خاص سرمایه‌گذاران طراحی شده است:

•    شاخص‌های وزنی بر اساس قیمت

در این دسته، سهامی که قیمت بالاتری دارند، تأثیر مستقیم‌تری بر حرکت شاخص می‌گذارند. این روش ساده، اما محدود است، چون عملکرد شرکت‌های کوچک با قیمت پایین را نادیده می‌گیرد. نمونه برجسته جهانی آن شاخص داو جونز است که عملکرد ۳۰ شرکت بزرگ آمریکایی را پیگیری می‌کند.

•    شاخص‌های مبتنی بر ارزش بازار

این شاخص‌ها با محاسبه کل ارزش سهام در دسترس هر شرکت، وزن دقیق‌تری به شرکت‌های بزرگ اختصاص می‌دهند. شاخص کل بورس تهران (TEPIX) و اس‌اندپی ۵۰۰ از این روش پیروی می‌کنند و تصویری واقع‌بینانه از سلامت کلی بازار ارائه می‌دهند، چون نوسانات شرکت‌های کوچک‌تر تأثیر چندانی بر آن ندارد.

•    شاخص‌های بخشی و صنعتی

این دسته عملکرد یک صنعت خاص، مانند بانک‌ها، فناوری یا انرژی، را سنجش می‌کنند. برای نمونه، شاخص صنعت نفت در بورس ایران، تغییرات قیمت سهام شرکت‌های فعال در این حوزه را بدون تأثیرپذیری از سایر بخش‌ها نمایش می‌دهد. این شاخص‌ها برای سرمایه‌گذارانی که در یک حوزه تخصصی فعالیت می‌کنند، حیاتی هستند.

•    شاخص‌های سبک سرمایه‌گذاری

برخی شاخص‌ها بر اساس استراتژی‌های خاص، مانند سبد سهام با رشد بالا یا ارزش ذاتی پنهان، طراحی شده‌اند. این مدل‌ها پایه‌ای برای ایجاد صندوق‌های شاخصی (ETF) هستند که سرمایه‌گذاران را به سمت هدف‌های مشخص هدایت می‌کنند. به‌عنوان مثال، شاخص‌های متمرکز بر شرکت‌های سبز (پایدار) در اروپا، تقاضای روزافزون برای سرمایه‌گذاری اخلاقی را پوشش می‌دهند.

•    شاخص‌های آزاد و کل

در بازار‌هایی مانند ایران، شاخص کل (TEPIX) تمام شرکت‌های بورسی را دربرمی‌گیرد، در حالی که شاخص آزاد تنها شامل سهامی است که محدودیت مالکیت خارجی ندارند. این تقسیم‌بندی برای جذب سرمایه‌گذاران بین‌المللی و تحلیل جریان سرمایه‌های خارجی ضروری است.

شاخص‌های بازده کل برخلاف شاخص‌های معمولی که تنها قیمت سهام را در نظر می‌گیرند، این نوع هم سود سهام و هم افزایش قیمت را محاسبه می‌کند. این ویژگی آن را به ابزاری دقیق برای سنجش عملکرد واقعی سرمایه‌گذاری تبدیل می‌کند، مانند شاخص MSCI World Total Return که بازده جهانی را با محاسبه دقیق‌تری نشان می‌دهد.

شاخص کل بورس چگونه محاسبه می‌شود؟

شاخص کل بورس، مانند شاخص TEPIX در ایران، با روش وزنی بر اساس ارزش بازار تعدیل‌شده (free-float) محاسبه می‌شود. در این روش، ابتدا ارزش بازار هر شرکت عضو شاخص با ضرب قیمت پایانی سهام آن در تعداد سهام قابل معامله (بدون در نظر گرفتن سهام مسدودشده یا متعلق به بزرگ‌سهامداران) به‌دست می‌آید.

سپس مجموع ارزش بازار تمام شرکت‌های عضو شاخص در هر روز محاسبه شده و با دوره پایه (مثلاً سال ۱۳۷۸ برای TEPIX با مقدار پایه ۱۰۰ واحد) مقایسه می‌شود.

فرمول اصلی به‌صورت (مجموع ارزش بازار تعدیل‌شده روز جاری ÷ مجموع ارزش بازار تعدیل‌شده دوره پایه) × مقدار پایه شاخص است. این محاسبه با تعدیل‌هایی برای رویداد‌هایی مانند افزایش سرمایه، ادغام شرکت‌ها، یا تغییر در ساختار سهام همراه است تا نوسانات غیرواقعی ایجاد نشود. به‌این‌ترتیب، شاخص کل نه‌تنها تغییرات قیمت‌ها، بلکه رشد یا کاهش واقعی ارزش کل بازار را منعکس می‌کند و به‌عنوان معیاری شفاف برای سرمایه‌گذاران و سیاست‌گذاران عمل می‌کند.

چرا شاخص بورس مهم است؟

شاخص‌های بورس به‌عنوان شاخص‌های کلیدی اقتصادی، نقش حیاتی در درک سلامت و جهت‌گیری بازار‌های مالی ایفا می‌کنند. این ابزار‌ها نه‌تنها عملکرد کلی بازار یا بخش‌های خاص آن را در قالب اعداد قابل‌تحلیل خلاصه می‌کنند، بلکه به‌عنوان مبنایی برای تصمیم‌گیری‌های استراتژیک سرمایه‌گذاران فردی و نهادی عمل می‌کنند. سرمایه‌گذاران با مقایسه بازده دارایی‌های خود با شاخص‌های معتبر، عملکرد سبد سرمایه‌گذاری‌شان را ارزیابی کرده و نیاز به اصلاح استراتژی‌ها را تشخیص می‌دهند.

از سوی دیگر، تحلیلگران اقتصادی از روند این شاخص‌ها برای پیش‌بینی تحولات کلان، مانند تورم، رشد اقتصادی یا بحران‌های مالی، استفاده می‌کنند. وجود شاخص‌های تخصصی همچون شاخص‌های صنعتی یا شاخص‌های بازده کل، امکان تمرکز بر بخش‌های خاص یا محاسبه دقیق‌تر سودآوری را فراهم می‌آورد.

همچنین، صندوق‌های شاخصی (ETF ها) که بر پایه این شاخص‌ها طراحی شده‌اند، دسترسی آسان و کم‌ریسکی به تنوع‌بخشی در سبد سرمایه‌گذاری ایجاد کرده‌اند. در نهایت، شاخص‌ها فراتر از یک معیار فنی، به نمادی از اعتماد عمومی به بازار تبدیل شده‌اند، زیرا نوسانات آنها مستقیماً بر رفتار مصرف‌کنندگان، سیاست‌گذاران و حتی تصمیمات بین‌المللی تأثیرگذار است. این ویژگی‌ها، اهمیت شاخص‌ها را نه‌تنها در حوزه مالی، بلکه در چرخه گسترده‌تر اقتصاد جهانی تثبیت کرده است.

تاثیر شاخص بورس بر سرمایه‌گذاری

شاخص‌های بورس به‌عنوان معیار‌هایی کلیدی، تأثیر مستقیم و غیرمستقیم بر تصمیم‌گیری‌های سرمایه‌گذاران دارند. این شاخص‌ها نه‌تنها عملکرد کلی بازار را انعکاس می‌دهند، بلکه چارچوبی برای سنجش موفقیت استراتژی‌های سرمایه‌گذاری فراهم می‌آورند. زمانی که یک شاخص مانند TEPIX یا اس‌اندپی ۵۰۰ رشد پایداری دارد، اعتماد سرمایه‌گذاران را جلب کرده و جریان نقدینگی را به سمت بازار هدایت می‌کند.

در مقابل، ریزش شاخص‌ها معمولاً همراه با کاهش ریسک‌پذیری و جابجایی سرمایه به دارایی‌های ایمن‌تر است. از سوی دیگر، صندوق‌های شاخصی (ETF ها) که عملکرد خود را بر مبنای این شاخص‌ها تنظیم می‌کنند، امکان مشارکت در بازار با کمترین هزینه و حداکثر تنوع را فراهم آورده‌اند. بسیاری از سرمایه‌گذاران نهادی نیز عملکرد مدیران پرتفوی خود را در برابر شاخص‌های مرجع ارزیابی می‌کنند. اگر بازده یک سبد سهام از شاخص کل بورس عقب‌تر باشد، این امر نشانه‌ای از ضعف در تحلیل یا اجرای استراتژی محسوب می‌شود.

علاوه بر این، شاخص‌های بخشی مانند صنعت بانک‌داری یا فناوری، راهنمای سرمایه‌گذاران فعال در آن حوزه‌ها هستند و به آنها کمک می‌کنند تا فرصت‌ها یا تهدید‌های خاص را پیش‌بینی کنند. در نهایت، شاخص‌ها با ایجاد شفافیت در بازار، نقش تثبیت‌کننده دارند، چراکه سرمایه‌گذاران با درک روند‌های کلان، کمتر تحت تأثیر نوسانات کوتاه‌مدت یا شایعات قرار می‌گیرند و تصمیماتی منطقی‌تر و بلندمدت می‌گیرند.

تفاوت شاخص کل با هم‌وزن

تفاوت اصلی این دو شاخص در روش وزن‌دهی به شرکت‌های عضو است. شاخص کل بر اساس ارزش بازار شرکت‌ها محاسبه می‌شود، در حالی که شاخص هم‌وزن تأثیر همه شرکت‌ها را صرف‌نظر از اندازه‌شان یکسان در نظر می‌گیرد.

•    روش محاسبه

شاخص کل (مانند TEPIX) با ضرب قیمت هر سهم در تعداد سهام شرکت، ارزش بازار هر عضو را تعیین و سپس مجموع این ارزش‌ها را در قالب یک عدد خلاصه نمایش می‌دهد. این روش باعث می‌شود شرکت‌های بزرگ‌تر، نوسانات بیشتری در شاخص ایجاد کنند. در مقابل، شاخص هم‌وزن با تقسیم وزن یکسان بین تمام شرکت‌ها، عملکرد میانگین بازار را بدون تأثیرپذیری از اندازه شرکت‌ها منعکس می‌کند. برای مثال، در شاخص هم‌وزن بورس تهران، سهام یک شرکت کوچک با ارزش بازار ۱۰۰ میلیارد تومانی، تأثیری مشابه شرکتی با ارزش ۱۰۰ هزار میلیارد تومانی دارد.

•    حساسیت به نوسانات

شاخص کل به عملکرد شرکت‌های بزرگ حساس است، مثلاً اگر چند شرکت نفتی در ایران با کاهش قیمت نفت مواجه شوند، TEPIX به‌سرعت تحت تأثیر قرار می‌گیرد. اما شاخص هم‌وزن به‌دلیل تنوع در تأثیر شرکت‌ها، نوسانات کمتری دارد و تصویری متعادل‌تر از عملکرد کلی بازار ارائه می‌دهد، حتی اگر شرکت‌های کوچک‌تر عملکرد ضعیفی داشته باشند.

•    کاربرد سرمایه‌گذاری

شاخص کل برای سنجش روند کلان اقتصادی و جذب سرمایه‌های بزرگ مؤثر است، چون عملکرد آن با اعتماد عمومی به شرکت‌های بزرگ همسوست. شاخص هم‌وزن بیشتر برای سرمایه‌گذارانی مناسب است که به دنبال متنوع‌سازی در سهام کوچک و متوسط هستند یا می‌خواهند از تمرکز بیش‌ازحد بر شرکت‌های بزرگ اجتناب کنند. صندوق‌های شاخصی مبتنی بر هم‌وزن اغلب برای کاهش ریسک غیرسیستماتیک (مربوط به شرکت خاص) استفاده می‌شوند.

•    چالش‌های عملی

شاخص‌های هم‌وزن نیازمند تعدیل مکرر (ربالانس) هستند، چون رشد قیمت سهام برخی شرکت‌ها باعث نقض اصل تساوی وزن می‌شود. این فرآیند هزینه‌های معاملاتی بیشتری دارد. از سوی دیگر، شاخص کل در مواقع بحران‌های اقتصادی ممکن است به‌دلیل وابستگی به شرکت‌های بزرگ، عملکرد مصنوعی از خود نشان دهد، مثلاً حمایت دولت از چند شرکت کلیدی، شاخص را بدون بهبود واقعی بازار بالا نگه می‌دارد.