اقتصاد۲۴- ضامن یکی از شناختهشدهترین ابزارهای تأمین ضمانت در وامهای بانکی است. بیشتر افراد هنگام مراجعه به بانک برای دریافت تسهیلات، اولین چیزی که از آنها خواسته میشود یک یا چند ضامن معتبر است. ضامن کسی است که توان مالی و سابقه اعتباری او برای بانک اثبات شده باشد و بانک بتواند در صورت عدم بازپرداخت وامگیرنده، به درآمد یا حقوق او دسترسی قانونی پیدا کند. در بسیاری از وامهای خرد، مانند وامهای حقوقبگیری یا وامهای کارمندی، معرفی ضامن اصلیترین شرط پرداخت اعتبار است. وجود یک ضامن مطمئن، ریسک بانک را کاهش میدهد و باعث میشود وامگیرنده در بازپرداخت اقساط، نظم بیشتری داشته باشد.
با این حال ضامنگیری همیشه فرآیندی ساده نیست. بسیاری از افراد به دلیل نداشتن ضامن معتبر یا نداشتن کسی که حاضر به پذیرش مسئولیت بدهی آنها باشد، از دریافت وام محروم میشوند. از سوی دیگر، ضامن بودن نیز مسئولیتی سنگین است، زیرا ضامن در برابر بانک مسئولیت تضامنی دارد و اگر وامگیرنده اقساط خود را پرداخت نکند، بانک میتواند مستقیماً از حقوق یا حساب ضامن برداشت کند. بنابراین ضامن نقشی انسانی و اعتباری است که به پشتوانه توان مالی فرد دیگری، وامدهی انجام میشود.
وثیقه برخلاف ضامن یک دارایی فیزیکی یا مالی است که وامگیرنده برای تضمین بازپرداخت بدهی خود نزد بانک میگذارد. این دارایی میتواند ملک، خودرو، سند تجاری، سپرده بانکی یا حتی سهام باشد. وثیقه برای بانک ارزشمند است، زیرا در صورت نکول یا ناتوانی وامگیرنده در بازپرداخت، بانک امکان دارد آن دارایی را به فروش رسانده و بخشی از خسارت خود را جبران کند.
در سالهای اخیر بسیاری از بانکها ترجیح دادهاند به جای ضامن، وثیقههای قابل نقد شدن را بپذیرند؛ زیرا ارزش یک دارایی ریسک کمتری از درآمد یا اعتبار فرد دارد. مثلاً ممکن است ضامن شغل خود را از دست بدهد یا توان پرداخت نداشته باشد، اما یک ملک یا سپرده بانکی معمولاً ارزش خود را حفظ میکند و قابلیت نقدشوندگی بیشتری دارد. البته پذیرش وثیقه شرایط پیچیدهتری نسبت به ضامن دارد. بانک باید ارزشگذاری دقیق انجام دهد، سند را بررسی کند، استعلامهای قانونی بگیرد و مطمئن شود که دارایی فاقد مشکلات حقوقی است. به همین دلیل در وامهای بزرگ یا وامهای کسبوکار، وثیقه نقش اصلی را ایفا میکند.
اگرچه هدف هر دو ابزار، کاهش ریسک برای بانک است، اما ماهیت آنها کاملاً متفاوت است. ضامن یک شخص است که مسئولیت بدهی را میپذیرد، اما وثیقه یک دارایی است که در گرو بانک قرار میگیرد. در ضامنگیری، بانک روی توان مالی فرد دیگر تکیه میکند، ولی در وثیقهگیری بانک یک دارایی بیرونی را در اختیار دارد که در صورت نکول، امکان تبدیل آن به پول وجود دارد.
در وامهای کوچک یا میانمدت، بانکها معمولاً استفاده از ضامن را ترجیح میدهند تا فرآیند سادهتر و سریعتر باشد. ولی در وامهای بزرگ مانند وام ساختوساز، وام خرید تجهیزات یا تسهیلات سرمایه در گردش برای شرکتها، وثیقه اهمیت بیشتری پیدا میکند زیرا ریسک چنین وامهایی بالا است و بانک نیاز دارد دارایی مشهودی برای اطمینان داشته باشد.
از نظر حقوقی نیز این دو ابزار تفاوت جدی دارند. ضامن بودن یک مسئولیت تضامنی است، یعنی بانک میتواند بدون طی مراحل قضایی طولانی، از حقوق یا دارایی ضامن برداشت کند. اما برای اجرای وثیقه، بانک معمولاً باید مراحل قانونی توقیف، مزایده و فروش را طی کند که زمانبر است. با این حال نتیجه نهایی در مورد وثیقه برای بانک مطمئنتر است، زیرا با فروش دارایی معمولاً بخش زیادی از بدهی تسویه خواهد شد.
در سالهای اخیر با گسترش سیستمهای اعتبارسنجی، نقش ضامن و وثیقه نیز دچار تغییر شده است. اکنون بانکها بر اساس رتبه اعتباری مشتری تصمیم میگیرند که آیا او نیاز به ضامن دارد یا باید وثیقه بگذارد. افرادی که سابقه خوشحسابی دارند، اغلب با شروط سادهتری وام میگیرند و حتی برخی بانکها برای افراد با رتبه اعتبار بالا نیاز به ضامن را حذف کردهاند.
در مقابل، کسانی که سابقه تأخیر در بازپرداخت دارند یا بدهی معوقه داشتهاند، حتی برای وامهای کوچک نیز لازم است وثیقه بگذارند. در واقع سیستم اعتبارسنجی تلاش میکند ریسک بانک را کاهش دهد و در عین حال فرآیند دریافت وام را برای افراد منظم و خوشحساب آسانتر کند.
به مرور زمان انتظار میرود نقش ضامن کمتر شود و وثیقه یا سایر تضمینهای مالی جای آن را بگیرد. همچنین ابزارهای نوین مانند بیمه اعتباری، صندوقهای ضمانت و وثایق الکترونیک به بانکها کمک میکند تا ریسک تسهیلات را بهتر مدیریت کنند.
انتخاب میان ضامن یا وثیقه بستگی به شرایط مالی فرد دارد. برای افرادی که حقوق ثابت دارند اما دارایی ملکی یا سرمایه قابل توجهی ندارند، استفاده از ضامن راحتتر و کمهزینهتر است. اما برای کسانی که دارایی دارند ولی امکان پیدا کردن ضامن برایشان دشوار است، وثیقه گذاشتن میتواند انتخاب مناسبتری باشد.
در نهایت باید توجه داشت که بانکها در پی کاهش ریسک خود هستند و هرکدام از این ابزارها هدف مشترکی را دنبال میکنند، اما رویکرد آنها نسبت به مشتری با توجه به شرایط اقتصادی و قوانین بانکی تغییر میکند. آگاهی از تفاوت ضامن و وثیقه به افراد کمک میکند هنگام دریافت وام بهترین گزینه را انتخاب کنند و از مشکلات احتمالی در آینده جلوگیری شود.