اقتصاد۲۴- با گذشت بیش از هفت دهه از تاسیس سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، این ائتلاف نظامی همچنان بهطور معناداری به ایالات متحده بهعنوان ستون فقرات نظامی و استراتژیک خود وابسته است. این وابستگی صرفا ریشه تاریخی ندارد، بلکه حاصل مجموعهای از عوامل ساختاری، مالی، نظامی، فناورانه و سیاسی است. در مجموع این عوامل جایگاه آمریکا را بهعنوان بازیگر اصلی تثبیت کردهاند.
بررسی تازهترین دادههای هزینههای دفاعی اعضای ناتو نیز نشان میدهد که علیرغم افزایش بودجههای نظامی کشورهای اروپایی، فاصله توان واقعی میان آمریکا و سایر اعضا همچنان بسیار چشمگیر است.
یکی از مهمترین ابعاد این وابستگی، سهم آمریکا در تامین هزینههای دفاعی ناتو است. بر اساس برآوردها، ایالات متحده بهتنهایی حدود ۶۲ درصد از کل هزینه دفاعی ناتو را به خود اختصاص میدهد. مجموع هزینه دفاعی اعضای ناتو در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۵۹ تریلیون دلار برآورد شده است. از این رقم، نزدیک به ۹۸۰ میلیارد دلار مربوط به بودجه نظامی ایالات متحده است. این اختلاف مقیاس بهخوبی نشان میدهد که حتی در صورت پایبندی سایر اعضا به معیارهای تعیینشده ناتو، توان مالی و عملیاتی آمریکا قابل جایگزینی نیست.
اگرچه در سال ۲۰۲۵ تمامی اعضای ناتو به آستانه حداقل ۲ درصد تولید ناخالص داخلی برای هزینههای دفاعی رسیدهاند، اما تحقق این معیار به معنای برابری ظرفیت نظامی نیست. بسیاری از کشورهای اروپایی، بهویژه اقتصادهای کوچکتر و کشورهای نوظهور عضو، حتی با اینکه ۲ درصد از GDP خود را به هزینه دفاعی اختصاص دادهاند، قادر به ایجاد زیرساختهای دفاعی همسطح با آمریکا نیستند. این موضوع در عمل آنها را همچنان به پشتیبانی مالی و نظامی واشنگتن وابسته نگاه میدارد.
ایالات متحده در حوزه توان نظامی و فناوریهای پیشرفته دفاعی، جایگاهی دارد که هیچیک از اعضای دیگر ناتو به آن نزدیک نیستند. این کشور مالک و توسعهدهنده طیفی گسترده از سامانههای پیشرفته است. این سامانههای پیشرفته شامل سیستمهای دفاع موشکی چندلایه، ناوگان هوایی مدرن، توان هستهای بازدارنده و قابلیتهای پیشرفته جنگ سایبری و فضایی هستند. افزون بر این، آمریکا تنها عضوی است که توان اعمال قدرت نظامی در مقیاس جهانی و در سطوح همزمان تاکتیکی و استراتژیک را دارد.
بیشتر بخوانید:رشد یا سقوط اقتصاد جهانی در دست هوش مصنوعی
این توانمندی، ناتو را در برابر تهدیدات فزاینده جهانی و منطقهای، بهویژه از سوی روسیه و چین، در موقعیتی بازدارنده قرار میدهد. حمله روسیه به اوکراین نقطه عطفی در بازتعریف تهدیدات امنیتی اروپا بود. این شوک ناگهانی باعث شد کشورهای عضو ناتو پس از سالها سرمایهگذاری کم در بخش دفاعی، روند افزایش بودجههای نظامی را شتاب دهند. با این حال، حتی این افزایشها نیز شکاف ساختاری میان آمریکا و سایر اعضا را پر نکرده است.
ایالات متحده بهعنوان یکی از بنیانگذاران ناتو، نقشی محوری در فرآیندهای تصمیمگیری این ائتلاف دارد. از طراحی دکترینهای دفاعی گرفته تا هدایت عملیاتهای نظامی و مدیریت بحرانهای بینالمللی، آمریکا عملا مرکز ثقل راهبردی ناتو محسوب میشود. هرچند برخی کشورهای اروپایی در سالهای اخیر بر ضرورت «استقلال راهبردی» تاکید کردهاند، اما در عمل، در بزنگاههای امنیتی همچنان به رهبری ایالات متحده اتکا دارند.
این وابستگی در شرایط بحرانی، مانند جنگ اوکراین، بیش از پیش آشکار میشود. در چنین شرایطی هماهنگی اطلاعاتی، لجستیکی و عملیاتی ناتو بدون نقشآفرینی فعال آمریکا عملا امکانپذیر نیست.
ناتو مجموعهای ناهمگون از کشورها با سطح متفاوتی از توسعه اقتصادی، ثبات سیاسی و ظرفیت نظامی است. اگرچه قدرتهای بزرگ اروپایی مانند آلمان، بریتانیا و فرانسه از بازیگران اصلی نظامی در قاره اروپا به شمار میروند، اما حتی این کشورها نیز در مقایسه با آمریکا با محدودیتهای جدی مواجهاند. بر اساس برآوردهای سال ۲۰۲۵، آلمان با حدود ۹۳.۷ میلیارد دلار، بریتانیا با ۹۰.۵ میلیارد دلار و فرانسه با ۶۶.۵ میلیارد دلار، بزرگترین هزینهکنندگان نظامی اروپا در ناتو هستند. با این حال این ارقام همچنان فاصلهای معنادار با بودجه دفاعی آمریکا دارند.
در مقابل، بسیاری از کشورهای کوچکتر عضو ناتو نه از نظر مالی و نه از نظر صنعتی توان ایجاد توان بازدارندگی مستقل را ندارند و همین مسئله وابستگی آنها به آمریکا را تشدید میکند.
ناتو علاوه بر شکافهای اقتصادی، با چالشهای سیاسی و نهادی نیز روبهرو است. اختلاف در اولویتهای امنیتی، نگرانیهای متفاوت نسبت به تهدیدات منطقهای و دشواری هماهنگسازی سیاستهای دفاعی، مانع از شکلگیری توان نظامی کاملا مستقل در اروپا شده است. هزینههای بالای تجهیز و نگهداری نیروهای نظامی نیز فشار مضاعفی بر بودجه دولتهای اروپایی وارد میکند و نیاز آنها به پشتیبانی آمریکا را افزایش میدهد.
در شرایطی که سرعت واکنش نظامی و آمادگی عملیاتی اهمیت حیاتی دارد، نقش آمریکا بهعنوان تامینکننده اصلی توان لجستیکی، اطلاعاتی و عملیاتی ناتو غیرقابل چشمپوشی است.
اخیرا بحثهایی درباره کاهش وابستگی ناتو به ایالات متحده و تقویت خودکفایی دفاعی اروپا مطرح شده است. واقعیتهای اقتصادی و نظامی نشان میدهد که این روند در کوتاهمدت و حتی میانمدت قابل تحقق نیست. تا زمانی که تفاوتهای ساختاری در قدرت اقتصادی، صنعتی و نظامی اعضای این گروه پابرجاست، ایالات متحده همچنان نیروی اصلی این ائتلاف باقی خواهد ماند.
در مجموع، ناتو بهطور اساسی بر قدرت نظامی، مالی و رهبری استراتژیک آمریکا متکی است و حتی افزایش بودجههای دفاعی اروپا نیز نتوانسته این وابستگی را بهطور بنیادین کاهش دهد. ایالات متحده همچنان بازیگر کلیدی ناتو محسوب میشود و حفظ انسجام و کارآمدی این ائتلاف بدون نقش محوری واشنگتن، دستکم در شرایط کنونی، امکانپذیر نیست.