اقتصاد۲۴- بارش برف و باران در دیماه، تصویری امیدوارکننده را در رسانهها و فضای عمومی ایجاد کرد. اما دادههای رسمی از مرکز ملی پایش منابع آب ایران روایتی دیگر ارائه میدهد: خشکسالی شش ساله همچنان ادامه دارد و ذخایر آبی کشور در وضعیت هشدار قرار گرفتهاند. بررسی آمار از ابتدای سال آبی (مهر ۱۴۰۴) تا پنجم بهمنماه، نشان میدهد اگرچه میانگین بارشهای کشور نسبت به سال گذشته ۷۸ درصد افزایش داشته، اما این مقدار همچنان ۸ درصد کمتر از میانگین بلندمدت ۵۷ ساله است. به عبارت ساده، کشور هنوز به خط پایه طبیعی بارش خود نرسیده است.
استان تهران همچنان رکورددار کم بارشی در کل کشور است و از ابتدای سال آبی (مهر ماه) تاکنون فقط ۲۹.۱ میلی متر بارش در تهران ثبت شده که نزدیک به ۷۱ درصد پایینتر از دوره درازمدت است. وضعیت کم آبی در کل کشور نیز چندان تغییری نکرده و فقط یکسوم از نیاز کشور به آب تاکنون تأمین شده است؛ بنابراین در پاسخ به این سؤال که «آیا بارشهای اخیر، بحران خشکسالی و آب را بهبود داده؟» باید پاسخ منفی داد.
وضعیت سدهای کشور بحرانیتر است. حجم آب موجود در مخازن سدها تنها ۱۸.۳۷ میلیارد مترمکعب است که نسبت به سال گذشته ۱۸ درصد کاهش نشان میدهد. درصد پرشدگی مخازن سدها به ۳۵ درصد رسیده که بیانگر خالی بودن حدود دو سوم از ظرفیت ذخیرهسازی آب کشور است.
تهران از نظر ذخایر آبی همچنان در وضعیت قرمز قرار دارد. پایتخت با ثبت تنها ۲۹.۱ میلیمتر بارش از مهرماه، ۷۱ درصد کمتر از میانگین بلندمدت بارندگی دریافت کرده است. این کمبارشی در مخازن سدهای تأمینکننده آب تهران نیز خود را نشان میدهد: ذخیره سد امیرکبیر ۸۳ درصد، سد طالقان ۵۸ درصد و سدهای لتیان و ماملو ۵۰ درصد نسبت به سال گذشته کاهش یافتهاند.
استانهای دیگر نیز در تنش آبی به سر میبرند. پس از تهران، استانهای قم (کاهش ۳۱ درصدی بارش نسبت به سال گذشته) و قزوین (کاهش ۲۸ درصدی) در وضعیت نامساعدی قرار دارند. حتی استانهای شمالی که عموماً پرآب محسوب میشوند، با کاهش بارش مواجهند: گیلان ۱۷ درصد، مازندران ۲۱ درصد و گلستان ۱ درصد کمتر از نرمال بلندمدت بارندگی دریافت کردهاند.
از ابتدای سال آبی (مهرماه) تا ۵ بهمن سال جاری ورودی آب به مخازن سدها ۶.۶۲ میلیارد متر مکعب ثبت شده که در مقایسه با ۷.۲۲ میلیارد مترمکعب سال قبل کاهش ۸ درصدی دارد. حجم آب موجود در مخازن بر اساس آمار اعلامی از سوی شرکت مدیریت منابع آب ایران در سال آبی جاری، ۱۸.۳۷ میلیارد متر مکعب ثبت شده در حالی که در سال گذشته این رقم ۲۲.۴۳ میلیارد متر مکعب بوده است یعنی ۱۸ درصد کاهش.
علاوه بر آن در مقابل میزان خروجی از سدها نیز ۳.۸۸ میلیارد مترمکعب بوده که نسبت به ۹.۲۷ میلیارد مترمکعب دوره مشابه سال گذشته ۲۶ درصد کاهش را ثبت کرده است.
تنها استثنا، استان هرمزگان است که با ۱۶۷.۲ میلیمتر بارش، رکورد ۱۱۹۶ درصد افزایش نسبت به سال گذشته را ثبت کرده است. از همین رو سدهای واقع در استان هرمزگان همچون استقلال، شمیل و نیان، سرنی و جگین پرشدگی قابل توجهی داشتهاند به طوری که درصد اختلاف با سال گذشته در سد استقلال ۱۱۹۶ درصد، سد شمسل و نیان ۱۰۰ درصد، سد سرنی ۱۶۰ درصد و سد جگین نیز ۳۹ درصد بوده است.
بیشتر بخوانید:دو چهره از بارندگی در ایران؛ از بازگشت حیات به جازموریان تا تشدید بحران کمآبی در تهران
این آمار اگرچه مثبت است، اما نشاندهنده توزیع نامتوازن بارش در کشور است و نمیتواند کمبودهای مناطق دیگر را جبران کند.
گیلان یکی از استانهایی است که با کاهش ۱۷ درصدی بارندگی از ابتدای سال آبی تاکنون مواجه بوده به گونهای که با ۳۵۴٫۲ میلیمتر بارش ۲۵ درصد کمتر از نرمال و ۱۷ درصد هم نسبت به سال گذشته کاهش داشته است. مازندران نیز ۲۶ درصد کمتر از نرمال و ۲۱ درصد کمتر از سال گذشته بارش باران را تجربه کرده است. علاوه بر آن استان گلستان ۱۷۹.۹ میلی متر بارش در سال آبی جاری داشته که در مقایسه با متوسط درازمدت ۵۷ ساله یک درصد کاهش داشته که این ارقام کاهش محسوس در منابع آب شمال کشور را نشان میدهد.
از سوی دیگر به علت همین کاهش بارندگیها سد سفیدرود استان گیلان نسبت به مدت زمان مشابه سال گذشته ۶۹ درصد کاهش، سد شهربیجار این استان نیز ۳۶ درصد کاهش داشته است. علاوه بر آن سد شهید رجایی مازندران نیز ۴۰ درصد کاهش با سال گذشته را ثبت کرده و سدهای وشمگیر، گلستان و بوستان استان گلستان نیز با ۸۶ درصد کاهش مواجه بوده است.
کارشناسان هشدار میدهند که بارشهای پراکنده اخیر، تنها بخش کوچکی از کسری انباشته سالهای خشکسالی را جبران کرده است. ایران برای بازگشت به تراز آبی پایدار، به چندین سال بارش مداوم و بالاتر از نرمال نیاز دارد. بحران آب پایان نیافته و کشور همچنان در دوره خشکسالی طولانیمدت قرار دارد.
مدیریت مصرف و صرفهجویی در آب، نه یک انتخاب، که یک ضرورت ملی برای عبور از فصل گرم پیشرو است. شاید بارشهای اخیر فرصتی برای تنفس فراهم کرده باشد، اما هیچ تغییر ساختاری در تراز آبی کشور رخ نداده است. پیام اصلی همچنان پابرجاست: کشور در شرایط کمآبی قرار دارد و مدیریت مصرف و استفاده بهینه از آب، نه یک شعار که یک ضرورت اجتنابناپذیر برای همه بخشهاست.