اقتصاد ۲۴- بازار خودرو ایران در ماههای اخیر وارد مرحلهای تازه از قیمتگذاری شده است؛ مرحلهای که در آن خودرو اقتصادی عملاً از سبد مصرفی بخش بزرگی از خانوارها حذف شده و کف قیمت خودروهای صفر کیلومتر به بالای یک میلیارد تومان رسیده است. بررسی دادههای بازار نشان میدهد این افزایش قیمت نه حاصل یک عامل مقطعی، بلکه نتیجه انباشت چندین متغیر ساختاری و سیاستی است که طی سالهای اخیر تشدید شدهاند.
آمارهای رسمی تولید نشان میدهد اگرچه تیراژ اسمی خودروسازان در مقاطعی افزایش یافته، اما عرضه واقعی به بازار متناسب با تقاضای موجود نبوده است. بخشی از تولید به دلیل کسری قطعه، مشکلات نقدینگی و بدهی به زنجیره تأمین با تأخیر وارد بازار میشود و بخشی دیگر نیز بهصورت فروشهای محدود و غیرمستمر عرضه شده است. این ناهماهنگی میان عرضه و تقاضا، زمینهساز افزایش مستمر قیمتها در بازار آزاد شده است.
تورم مزمن در اقتصاد ایران بهطور مستقیم بر صنعت خودرو اثر گذاشته است. افزایش قیمت فولاد، آلومینیوم، مواد پلیمری، انرژی، حملونقل و دستمزد نیروی انسانی باعث شده بهای تمامشده خودرو به شکل پیوسته رشد کند. برآوردهای صنعتی نشان میدهد هزینه تولید خودرو نسبت به چند سال گذشته چند برابر شده، در حالی که قیمتگذاری دستوری امکان انتقال کامل این هزینهها به قیمت کارخانه را فراهم نکرده و این شکاف، خود را در بازار آزاد نشان داده است.
نرخ ارز همچنان یکی از مهمترین متغیرهای اثرگذار بر قیمت خودرو است. حتی خودروهایی که بهظاهر داخلی محسوب میشوند، وابستگی قابلتوجهی به قطعات وارداتی دارند. افزایش نرخ ارز، هم هزینه تأمین قطعه را بالا برده و هم انتظارات تورمی در بازار را تشدید کرده است. در چنین شرایطی، خودرو از یک کالای مصرفی به ابزار حفظ ارزش پول تبدیل شده و همین نگاه سرمایهای، فشار مضاعفی بر قیمتها وارد کرده است.
قیمتگذاری دستوری در سالهای گذشته باعث شده فاصله قابلتوجهی میان قیمت کارخانه و بازار شکل بگیرد. این فاصله، نهتنها رانت و سوداگری را تقویت کرده، بلکه مانع از تعادل طبیعی بازار شده است. نتیجه این سیاست، کاهش انگیزه تولید، افت سرمایهگذاری در صنعت خودرو و انتقال بار قیمتی به بازار آزاد بوده؛ بازاری که اکنون کف قیمت آن از مرز یک میلیارد تومان عبور کرده است.
محدودیتهای وارداتی، چه از منظر ارزی و چه از منظر مقرراتی، نقش مهمی در تداوم قیمتهای بالا ایفا کردهاند. در غیاب واردات مؤثر و رقابتزا، بازار خودرو عملاً در اختیار تعداد محدودی محصول داخلی و مونتاژی قرار گرفته است. خودروهای مونتاژی نیز به دلیل وابستگی ارزی بالا، با قیمتهایی وارد بازار شدهاند که خود به مرجع جدید قیمتگذاری تبدیل شده و کف قیمتی بازار را به سطوح بالاتر سوق دادهاند.
بیشتر بخوانید: خودروسازان گاهی تا ۲۰۰ روز منتظر تامین و تخصیص ارز هستند/ افت ۱۰ درصدی تولید خودرو نسبت به سال ۱۴۰۳
بررسی نسبت قیمت خودرو به درآمد خانوار نشان میدهد فاصله میان این دو بهطور بیسابقهای افزایش یافته است. در حالی که رشد دستمزدها با شتاب تورم و قیمت خودرو همخوانی نداشته، خرید خودرو برای بخش بزرگی از جامعه به رؤیایی دستنیافتنی تبدیل شده است. این کاهش قدرت خرید، اگرچه تقاضای مصرفی را تضعیف کرده، اما به دلیل تقاضای سرمایهای، مانع کاهش قیمتها نشده است.
تحلیلگران بازار خودرو معتقدند تا زمانی که اصلاحات ساختاری در حوزه قیمتگذاری، افزایش پایدار تولید، آزادسازی هدفمند واردات و ثبات نسبی در اقتصاد کلان اتفاق نیفتد، بازگشت قیمتها به سطوح پایینتر بعید است. در چنین شرایطی، عبور کف قیمت خودرو از یک میلیارد تومان نه یک شوک موقتی، بلکه نشانهای از تغییر فاز بلندمدت بازار تلقی میشود.
سید محمد حسینی، کارشناس صنعت و بازار خودرو، در گفتوگو با اقتصاد ۲۴ به بررسی دلایل افزایش قیمت خودرو و عبور کف قیمتی بازار از مرز یک میلیارد تومان پرداخت و با اشاره به تغییر ساختاری بازار خودرو گفت: بازار خودرو دیگر با نوسانات مقطعی مواجه نیست، بلکه وارد یک فاز جدید قیمتی شده است. وقتی کف قیمت خودروهای صفر تولید داخل به بالای یک میلیارد تومان میرسد، نشان میدهد مجموعهای از عوامل اقتصادی، صنعتی و سیاستی بهصورت همزمان اثرگذار بودهاند و دیگر نمیتوان با یک عامل خاص، این وضعیت را توضیح داد.
وی در ادامه افزود: کاهش عرضه مؤثر یکی از مهمترین دلایل گرانی خودروست. اگرچه آمار تولید اسمی خودروسازان در برخی مقاطع افزایشی بوده، اما عرضه واقعی به بازار با تأخیر و محدودیت انجام شده است. کسری قطعه، کمبود نقدینگی و بدهی خودروسازان به قطعهسازان باعث شده بخشی از تولید عملاً وارد بازار نشود و همین مسئله، فشار قیمتی را افزایش داده است.
این کارشناس صنعت خودرو تصریح کرد: تورم عمومی اقتصاد بهشدت بر صنعت خودرو اثر گذاشته است. قیمت مواد اولیه، فولاد، آلومینیوم، محصولات پتروشیمی، دستمزد نیروی کار و هزینههای انرژی همگی رشد چشمگیری داشتهاند. در نتیجه، بهای تمامشده خودرو بهطور طبیعی افزایش یافته و این افزایش هزینه، در نهایت خود را در قیمت بازار نشان داده است.
حسینی با تأکید بر نقش ارز گفت: حتی خودروهایی که بهعنوان محصول داخلی شناخته میشوند، وابستگی بالایی به قطعات وارداتی دارند. نوسان نرخ ارز نهتنها هزینه تولید را بالا برده، بلکه انتظارات تورمی را نیز تشدید کرده است. در چنین شرایطی، خودرو از یک کالای مصرفی به یک دارایی سرمایهای تبدیل شده و همین نگاه سرمایهای، مانع کاهش قیمتها شده است.
وی در پاسخ به این سؤال اظهار داشت: قیمتگذاری دستوری در عمل باعث ایجاد شکاف عمیق میان قیمت کارخانه و بازار آزاد شده است. این فاصله قیمتی، رانت و دلالی را تقویت کرده و انگیزه تولید را کاهش داده است. نتیجه این سیاست، انتقال فشار قیمتی به بازار آزاد و شکلگیری کف قیمتی بالای یک میلیارد تومان بوده است.
این کارشناس بازار خودرو گفت: وقتی واردات خودرو بهصورت محدود و غیررقابتی انجام میشود، بازار عملاً بدون رقیب باقی میماند. خودروهای مونتاژی و وارداتی موجود نیز به دلیل وابستگی ارزی، با قیمتهای بالا عرضه میشوند و همین قیمتها به مرجع جدید بازار تبدیل شده و کف قیمت خودرو را به سطوح بالاتر سوق دادهاند.
حسینی تأکید کرد: نسبت قیمت خودرو به درآمد خانوار به شکل بیسابقهای افزایش یافته است. برای بخش بزرگی از جامعه، خرید خودرو دیگر امکانپذیر نیست. با این حال، به دلیل تداوم تقاضای سرمایهای، کاهش قدرت خرید مصرفکنندگان منجر به افت قیمت نشده و بازار در سطوح بالا تثبیت شده است. تا زمانی که اصلاحات جدی در سیاستگذاری، ثبات اقتصادی، افزایش پایدار تولید و آزادسازی هدفمند واردات اتفاق نیفتد، بازگشت قیمت خودرو به سطوح پایینتر دور از انتظار است.