اقتصاد ۲۴-معاملات الگوریتمی در بورس در سالهای اخیر به یکی از مهمترین تحولات بازارهای مالی جهان تبدیل شده است؛ تحولی که شیوه خرید و فروش سهام را از تصمیمگیریهای انسانی به تصمیمهای مبتنی بر داده، ریاضیات و سرعت ماشین منتقل کرده است. در این نوع معاملات، کامپیوترها بر اساس مجموعهای از دستورالعملهای از پیش تعیینشده، بدون دخالت مستقیم انسان، سفارشهای خرید و فروش را اجرا میکنند. رشد فناوری، افزایش حجم دادههای مالی و رقابت شدید میان سرمایهگذاران باعث شده معاملات الگوریتمی به بخش جداییناپذیر بورسهای بزرگ دنیا تبدیل شود.
در معاملات الگوریتمی، معاملهگر یا شرکت سرمایهگذاری ابتدا یک استراتژی مشخص طراحی میکند. این استراتژی میتواند بر پایه متغیرهایی مانند قیمت، حجم معاملات، زمان، نوسان بازار یا حتی اخبار اقتصادی باشد. سپس این قواعد به زبان برنامهنویسی تبدیل شده و در قالب یک الگوریتم در سیستم معاملاتی اجرا میشود.
الگوریتم بهطور مداوم بازار را رصد میکند و هر زمان شرایط تعریفشده فراهم شود، به صورت خودکار سفارش خرید یا فروش ثبت میکند. سرعت اجرای این فرآیند بسیار بالا است؛ در حد میلیثانیه. همین سرعت، مهمترین مزیت معاملات الگوریتمی نسبت به معاملات سنتی محسوب میشود، زیرا انسان عملاً قادر نیست چنین سرعتی در تحلیل و تصمیمگیری داشته باشد.
در واقع الگوریتمها احساساتی مانند ترس، طمع یا هیجان ندارند و تنها بر اساس دادهها عمل میکنند؛ موضوعی که میتواند خطاهای رفتاری معاملهگران را کاهش دهد.
معاملات الگوریتمی فقط به یک روش محدود نمیشود و طیف گستردهای از استراتژیها را شامل میشود. برخی الگوریتمها به دنبال کشف اختلاف قیمت یک دارایی در بازارهای مختلف هستند و از این تفاوت سود میبرند. برخی دیگر روندهای قیمتی را شناسایی کرده و همراه با روند وارد معامله میشوند.
دستهای از الگوریتمها نیز برای بازارگردانی طراحی شدهاند؛ یعنی با ثبت مداوم سفارشهای خرید و فروش، به افزایش نقدشوندگی بازار کمک میکنند. در سطح پیشرفتهتر، الگوریتمهایی وجود دارند که از هوش مصنوعی و یادگیری ماشین استفاده میکنند و با تحلیل حجم عظیمی از دادهها، رفتار آینده بازار را پیشبینی میکنند.
یکی از مهمترین مزایای معاملات الگوریتمی افزایش سرعت و دقت در اجرای معاملات است. این موضوع باعث میشود اختلاف قیمتهای لحظهای سریعتر از بین برود و بازار کاراتر شود. همچنین کاهش دخالت احساسات انسانی میتواند از تصمیمهای عجولانه یا هیجانی جلوگیری کند.
از سوی دیگر، الگوریتمها امکان اجرای استراتژیهای پیچیده را فراهم میکنند؛ استراتژیهایی که انجام آنها به صورت دستی تقریباً غیرممکن است. سرمایهگذاران نهادی، صندوقهای سرمایهگذاری و شرکتهای بزرگ مالی از این قابلیت برای مدیریت بهتر سرمایههای کلان استفاده میکنند.
معاملات الگوریتمی همچنین میتواند هزینه معاملات را کاهش دهد. چون سفارشها به صورت خودکار و دقیق اجرا میشوند، نیاز به نظارت مداوم انسانی کمتر میشود و خطاهای اجرایی کاهش پیدا میکند.
با وجود مزایا، معاملات الگوریتمی بدون ریسک نیست. یکی از نگرانیهای اصلی، احتمال بروز خطا در طراحی الگوریتم است. اگر کدنویسی یا فرضیات استراتژی اشتباه باشد، سیستم میتواند در مدت کوتاهی زیان بزرگی ایجاد کند.
از سوی دیگر، سرعت بالای الگوریتمها گاهی باعث ایجاد نوسانات شدید در بازار میشود. در برخی بورسهای جهان، سقوطهای ناگهانی قیمت که به «فلش کرش» معروفاند، تا حدی به عملکرد همزمان الگوریتمها نسبت داده شدهاند.
چالش دیگر، نابرابری دسترسی است. شرکتهای بزرگ با زیرساختهای قوی و سرورهای پرسرعت مزیت بیشتری نسبت به سرمایهگذاران خرد دارند. همین مسئله بحث عدالت در بازار سرمایه را مطرح کرده است.
در بورس ایران نیز طی سالهای اخیر موضوع معاملات الگوریتمی مطرح شده و بهصورت محدود مورد استفاده قرار گرفته است. نهاد ناظر بازار سرمایه تلاش کرده میان توسعه فناوری و کنترل ریسک تعادل ایجاد کند. به همین دلیل، استفاده از الگوریتمها معمولاً نیازمند دریافت مجوز و رعایت چارچوبهای مشخص است.
هدف اصلی از توسعه این نوع معاملات در ایران، افزایش نقدشوندگی، کاهش رفتارهای هیجانی و حرفهایتر شدن بازار عنوان شده است. با این حال، نگرانیهایی درباره تأثیر الگوریتمها بر نوسانات بازار و امکان سوءاستفاده نیز وجود دارد؛ بهویژه در بازاری که سهم سرمایهگذاران حقیقی بالاست.
روند جهانی نشان میدهد سهم معاملات الگوریتمی بهطور مداوم در حال افزایش است و در برخی بورسهای بزرگ جهان، بخش عمده معاملات توسط ماشینها انجام میشود. ترکیب الگوریتمها با هوش مصنوعی، کلانداده و پردازش ابری احتمالاً شکل بازارهای مالی آینده را بهطور اساسی تغییر خواهد داد.
در آینده، رقابت میان معاملهگران بیش از آنکه بر پایه تجربه فردی باشد، به کیفیت مدلهای ریاضی، قدرت تحلیل داده و توانایی برنامهنویسی وابسته خواهد بود. به بیان دیگر، بازار سرمایه بهتدریج از فضای سنتی معاملهگری به محیطی فناورانه و دادهمحور تبدیل میشود.
معاملات الگوریتمی را میتوان نقطه تلاقی اقتصاد، ریاضیات و فناوری دانست؛ ابزاری که اگر بهدرستی طراحی و نظارت شود، میتواند به افزایش کارایی بازار کمک کند، اما در صورت نبود کنترل و شفافیت، خود به عاملی برای بیثباتی تبدیل خواهد شد.