اقتصاد۲۴-روزنامه اعتماد نوشت: البته برخی کارشناسان این حملهها را بیش از اینکه جنایت جنگی بخوانند، جنایت زیست محیطی میخوانند. جنایتی که آسیب اقتصادی آن احتمالا کمتر از آسیب انسانی آن باشد.
هنوز گزارش رسمی در این زمینه منتشر نشده است، اما کماکان نگرانی از میزان خسارتها و پیامدهای احتمالی چنین حملاتی بر صنعت نفت و تامین انرژی کشور وجود دارد، زیرا آسیبپذیری تاسیسات پالایشگاهی در درگیریهای نظامی همواره یکی از نگرانیهاست.
محمود خاقانی، کارشناس ارشد نفتی به بررسی پیامدهای حمله به انبارهای نفت، بررسی ابعاد فنی، اقتصادی و روانی این رخداد و سناریوهای احتمالی برای زیرساختهای انرژی ایران پرداخت. به گفته این کارشناس انرژی، براساس اطلاعیههای رسمی منتشر شده ازسوی شرکت پالایش و پخش فرآوردههای نفتی، حمله صورت گرفته به انبارهای نفت تهران و کرج خسارت گستردهای به زیرساختهای اصلی وارد نکرده و منابع سوختی کشور همچنان در وضعیت قابل مدیریت قرار دارند. او با یادآوری تجربه جنگ ۸ ساله ایران و عراق توضیح میدهد، در آن دوره نیز پالایشگاهها بارها هدف حملات هوایی قرار گرفتند. با این حال، به دلیل وجود نیروهای متخصص و تجهیزات مناسب، بخش زیادی از خسارتها در مدت نسبتا کوتاهی ترمیم میشد و پالایشگاهها دوباره به مدار تولید بازمیگشتند. به عنوان کسی که چندین دهه در صنعت نفت تجربه دارم و جنگ ۸ ساله و حملات رژیم بعث صدام (با پشتیبانی امریکا، شوروی سابق و اروپا) به پالایشگاههای کشور را به چشم دیدهام، واقعیت این است که دشمن به سادگی میتوانست به جای انبارهای نفت، پالایشگاههای تبریز، تهران، اراک یا سایر نقاط را هدف قرار بدهد. اما این کار را نکرد، چون میدانند اگر به پالایشگاهی حمله کنند ایران نیز متقابلا به پالایشگاههای دشمن حمله میکند.
دشمن اینبار هم انبارهای نفت را هدف قرار داد، چون این انتخاب، ایجاد آلودگی شیمیایی وسیع میکند. چنین اقدامی در مرحله اول تلفات انسانی کلانی ندارد، اما این آلودگی به تدریج منجر به بروز تلفات شده، زمینهساز گسترش بیماریها میشود و مهمتر از همه، رعب و وحشت عمومی ایجاد میکند. البته سازمان حفاظت محیطزیست و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی هشدارهای لازم را صادر و آموزشهای عمومی را آغاز کردهاند، اما واقعیت آن است که باید این اقدام را به عنوان یکی از مصادیق جنایات جنگی ثبت و مراتب را به سازمان بهداشت جهانی و سایر نهادهای بینالمللی اطلاعرسانی کنیم تا ابعاد خسارات و صدمات وارده مستندسازی شود.
ازسوی دیگر، باید جنبه روانی این نوع حملات را نیز مدنظر قرار دهیم. مردم ممکن است به دلیل احساس کمبود سوخت، اقدام به ذخیرهسازی غیرایمن در منازل و حیاطها کنند که این خود خطرات جبرانناپذیری را در پی خواهد داشت. این مساله، به ویژه در صورت تداوم یا تشدید حملات بعدی، میتواند به بحرانی جدی بدل شود.
خاقانی بر همین اساس بر ضرورت شفافیت در اطلاعرسانی تاکید میکند: در شرایطی که جامعه با اخبار متناقض روبهرو میشود، مهمترین اقدام برای جلوگیری از ایجاد نگرانی عمومی، بیان صریح واقعیتها برای مردم است. او توضیح میدهد: در شرایطی که کشور با تنشهای امنیتی روبهرو است، هرگونه پنهانکاری یا اطلاعرسانی ناقص میتواند باعث تقویت شایعات و شکلگیری فضای روانی نامطلوب شود.
به گفته او، در چنین شرایطی بخشی از جامعه ممکن است تحت تاثیر اخبار منتشر شده در رسانههای خارجی قرار گیرد و این مساله میتواند به رفتارهای هیجانی در جامعه منجر شود. این کارشناس انرژی با اشاره به ابعاد روانی چنین حملاتی میگوید: هدف برخی حملات لزوما وارد کردن خسارت گسترده فیزیکی نیست، بلکه میتواند ایجاد نگرانی و بیثباتی روانی در جامعه باشد.
خاقانی تاکید میکند: در برخی موارد انتشار خبر حمله به تاسیسات انرژی میتواند باعث شکلگیری نگرانی درباره کمبود سوخت شود و این نگرانی ممکن است به رفتارهایی مانند هجوم به جایگاههای سوخت یا حتی ذخیرهسازی سوخت در منازل منجر شود؛ اقدامی که خود میتواند خطرات ایمنی قابل توجهی به همراه داشته باشد، به همین دلیل ضروری است که مردم از رفتارهای هیجانی در چنین شرایطی خودداری کنند.
حملههای آتی
خاقانی در ادامه به سناریوی حمله به پالایشگاههای نفتی اشاره میکند و میگوید: تجربه تاریخی نشان میدهد که تاسیسات پالایشگاهی همواره از اهداف مهم در جنگها محسوب میشوند.
به گفته این کارشناس انرژی، در صورت هدف قرار گرفتن پالایشگاهها در شرایط کنونی، میزان خسارتها میتواند بسیار سنگین باشد؛ زیرا ساخت یا بازسازی یک پالایشگاه به سرمایهگذاری بسیار گستردهای نیاز دارد.
خاقانی درباره برآورد خسارتهای اقتصادی چنین حملاتی توضیح میدهد: حتی آسیب به یک مخزن نفت یا فرآوردههای نفتی میتواند دهها یا صدها میلیارد دلار خسارت به همراه داشته باشد، زیرا ارزش نفت خام و فرآوردههای نفتی ذخیره شده در مخازن بسیار بالاست، بنابراین اگر یک پالایشگاه به طور مستقیم هدف حمله قرار گیرد، میزان خسارتها ممکن است به میلیاردها دلار برسد، زیرا علاوه بر هزینه بازسازی، توقف تولید و اختلال در زنجیره تامین سوخت نیز زیانهای اقتصادی قابل توجهی ایجاد میکند.
این کارشناس صنعت نفت با اشاره به ساختار پیچیده پالایشگاهها میگوید: تاسیسات پالایشگاهی مجموعهای از واحدهای بههم پیوسته هستند که هر یک نقش حیاتی در فرآیند پالایش دارند.
به گفته او، آسیب به هر بخش از این مجموعه میتواند عملکرد کل پالایشگاه را مختل کند. برای مثال، اگر خطوط انتقال نفت خام یا تاسیسات تامین خوراک پالایشگاه آسیب ببینند، حتی در صورت سالم بودن سایر واحدها، پالایشگاه قادر به ادامه فعالیت نخواهد بود.
خاقانی همچنین توضیح میدهد که واحدهای تقطیر از مهمترین بخشهای پالایشگاه هستند و در صورت آسیب دیدن آنها، فرآیند پالایش عملا متوقف میشود. این کارشناس انرژی در ادامه به تاثیر احتمالی حملات به زیرساختهای نفتی بر بازار انرژی اشاره میکند و میگوید: در صورت گسترش چنین حملاتی، احتمال تاثیرگذاری بر قیمت نفت و فرآوردههای نفتی در بازارهای جهانی وجود دارد.
به گفته او تاسیسات نفتی در بسیاری از کشورهای منطقه به دلیل ماهیت صنعتی و گستردگی تجهیزات، به طور ذاتی آسیبپذیر هستند؛ حتی اگر سامانههای دفاعی در اطراف آنها مستقر شده باشد. خاقانی بر لزوم آمادگی کشور برای شرایط دشوار تاکید میکند و میگوید یکی از مهمترین اقداماتی که میتواند به مدیریت شرایط کمک کند، اصلاح الگوی مصرف انرژی در جامعه است.
به گفته او، مصرف سوخت در ایران طی سالهای گذشته همواره بالا بوده و شرایط بحرانی میتواند فرصتی برای توجه جدیتر به موضوع صرفهجویی و مصرف بهینه انرژی باشد. او میافزاید: در چنین شرایطی مشارکت عمومی و همکاری مردم در کاهش مصرف انرژی میتواند نقش مهمی در حفظ پایداری تامین سوخت و کاهش فشار بر زیرساختهای انرژی کشور ایفا کند.
خاقانی تاکید میکند که مدیریت مصرف، افزایش آگاهی عمومی و اطلاعرسانی دقیق میتواند به تقویت تابآوری کشور در برابر بحرانهای احتمالی در حوزه انرژی کمک کند.
این کارشناس ارشد نفتی در بخشی از این گفتوگو در مورد حمله احتمالی ایران به حیفا و پالایشگاه حیفا نیز میگوید: پیشتر ایران در جنگ ۱۲ روزه به پالایشگاه حیفا حمله کرد و آنجا ما با آسیبپذیری تاسیسات پالایشگاهی اسراییل مواجه شدیم. به گفته او، در آن حمله خطوط لوله مرتبط با پالایشگاه هدف قرار گرفت و در نتیجه خوراک مورد نیاز به پالایشگاه نرسید و فعالیت آن متوقف شد. خاقانی همچنین اظهار کرد که آن حمله باعث شد ایالاتمتحده درخواست آتشبس مطرح کند. او در پاسخ به پرسشی درباره احتمال حملات مشابه نیز میگوید گزارشهایی منتشر شده مبنی بر اینکه موشکها و پهپادهایی از ایران و لبنان به سمت حیفا شلیک شدهاند.