اقتصاد۲۴- دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با صدور ضربالاجل ۴۸ ساعته تا روز سهشنبه (صبح چهارشنبه به وقت تهران) تهدید کرده که در صورت عدم تحقق خواستههایش، ممکن است اقدام به حمله به زیرساختهای حیاتی کشور از جمله نیروگاهها و پلها کند. این ضربالاجل، پیشتر نیز در چند مرحله صادر و سپس تمدید یا نادیده گرفته شده بود، موضوعی که باعث شده نگاه خوشبینانهای نسبت به احتمال عملی شدن آن وجود نداشته باشد.
با این حال، واقعیت حملات اخیر به زیرساختهای حیاتی کشور، از جمله پلهای استراتژیک، پتروشیمیها، کارخانههای فولاد و حتی حمله به دانشگاهها، نشان میدهد که احتمال اقدام عملی نیز کم نیست. ترامپ، با سابقهای از تصمیمات غیرقابل پیشبینی و وحشیانه، باعث شده است که هیچ تهدیدی را نتوان ساده گرفت. این امر به خصوص برای نیروگاهها و شبکه برق کشور اهمیت دارد؛ چرا که هر آسیب مستقیم به این زیرساختها میتواند موجب اختلال در صنایع و زندگی روزمره مردم شود.
کارشناسان امنیت انرژی معتقدند که در چنین شرایطی، آمادگی کامل و سناریوسازی دقیق برای مدیریت بحران، کلید کاهش پیامدهای احتمالی است. حتی با توجه به پراکندگی نیروگاهها و تنوع منابع، ریسکهای احتمالی نمیتواند نادیده گرفته شود. به بیان دیگر، خوشبینی به ظرفیت شبکه برق باید با واقعبینی نسبت به محدودیتها و اثرات روانی و اجتماعی تهدیدها همراه شود.
در این میان، عضو هیئترئیسه کمیسیون انرژی مجلس تاکید کرده که «خوشبختانه ایران از تنوع بالایی در منابع تولید انرژی برخوردار است. پراکندگی جغرافیایی نیروگاهها و اتصال شبکه سراسری برق، امکان مدیریت بحران را فراهم میکند و در صورت اقدام دشمن علیه نیروگاهها، قطع کامل برق رخ نخواهد داد.» این اظهارات در نگاه اول امیدبخش است، اما بررسی دقیقتر نشان میدهد که واقعیت چندان ساده نیست.
تنوع منابع انرژی و پراکندگی جغرافیایی نیروگاهها، بدون شک یک نقطه قوت است. شبکه برق ایران با بهرهگیری از نیروگاههای حرارتی، تجدیدپذیر و اتصال سراسری، امکان مدیریت بار و انتقال برق از منابع مختلف را دارد. این یعنی حتی اگر یک یا چند نیروگاه آسیب ببینند، شبکه میتواند بخشی از مصرف را جبران کند و از قطع کامل برق جلوگیری شود.
بیشتر بخوانید: دکترین «عصر حجر» و فروپاشی اخلاقی جنگ افروزان/ حتی «معمار تحریمها» نیز استدلال ترامپ را احمقانه خواند
با این حال، این گزاره به معنای صفر بودن هرگونه اختلال نیست. حمله مستقیم به نیروگاههای کلیدی یا مراکز انتقال برق میتواند موجب محدودیت در تأمین برق صنایع، بیمارستانها و بخشهای حساس شود. مشکلات احتمالی در هماهنگی واحدها و مدیریت اوج مصرف نیز میتواند اثرات قابل توجهی داشته باشد؛ بنابراین وعده «قطع کامل برق رخ نخواهد داد» تا حدی درست است، اما به معنای عدم ایجاد اختلال یا اثرات اقتصادی و اجتماعی نیست.
خبر تأکید بر توان مدیریت شبکه برق، گرچه امیدبخش است، اما خیلی دیر بیان شد. آنقدر دیر که شاهد موجی از نگرانی و اضطراب در سطح جامعه هستیم. بسیاری از مردم با حدس و گمان و اضطراب نسبت به تهدید، اقدام به خرید تجهیزات اضطراری کردند.
کافی است سری به فروشگاههای زنجیرهای زده و از گوشه چشم سبد خرید شهروندان را نگاه کنید. خرید این حجم از بیسکوییت، کنسرو و آجیل نشان میدهد که مردم مهیای روزهای سخت و نبود برق و گاز میشوند.
گزارشهای میدانی از شهرهای مختلف حاکی از صفهای طولانی برای خرید پنلهای خورشیدی خانگی، کپسولهای گاز و سایر وسایل اضطراری است؛ اقداماتی که هزینهزا بوده و اثر روانی قابل توجهی دارد. افزایش قیمتها نیز نشاندهنده فرصتطلبی برخی سودجویان است. به عنوان مثال قیمت کپسولهای گاز که پیش از بحران کمتر از دو میلیون تومان بود، اکنون تا شش میلیون تومان هم رسیده و بازار تجهیزات اضطراری با جهش عجیب قیمتها مواجه شده است.
این درحالی است که اطلاعرسانی به موقع و شفاف میتوانست اضطراب مردم را کاهش دهد و مانع شکلگیری بازار سودجویانه شود. انتشار جزئیات آمادگی شبکه و نقاط ضعف احتمالی، به صنایع و مردم امکان میدهد برنامهریزی کنند و از ایجاد آشفتگی جلوگیری شود.
نگرانیهای فعلی جامعه، اما تا حد قابل توجهی به تجربه تلخ سال گذشته بازمیگردد. خاموشیهای مثلا منظمی که نه تنها زندگی روزمره مردم را مختل کرده، بلکه به صنایع نیز آسیب قابل توجهی زد. در آن مقطع، موج قطعی برق موجب شد برخی صنایع در هفته دو، سه روز برق داشته باشند و این امر خسارات مستقیم و غیرمستقیم قابل توجهی را به حوزه صنعت و معیشت کارگران این بخش زد. کارخانهها، بیمارستانها و مراکز تولیدی که سال قبل و وقتی هنوز خبری از جنگ نبود، به دلیل نبود برق پایدار، با مشکلات عملیاتی و اقتصادی مواجه شده بودند، اکنون تحت تاثیر تهدیدات ترامپ قرار گرفته و نگران روزهای بعد از حمله احتمالی به نیروگاهها هستند.
تجربه سال گذشته همچنین نشان داد که آمادگی پیشگیرانه و اطلاعرسانی به موقع نقش تعیینکنندهای در کاهش اثرات بحران دارد. اگر هشدارها و توصیهها پیش از بروز تهدید منتشر میشد، صنایع میتوانستند برنامه جایگزین داشته باشند و مردم کمتر نگران میشدند. اکنون، همین تجربه باعث شده که حتی وعدههای امیدبخش اخیر نیز با تردید و سوال مواجه شود.
در مجموع، تهدیدهای ترامپ، ضربالاجلها و احتمال حمله به نیروگاهها، باعث نگرانی جدی در افکار عمومی و صنایع شده است. وعده مسئولان درباره توان شبکه برق ایران، امیدبخش است، اما به معنی اینکه با هیچ مشکلی مواجه نخواهیم شد، نیز نیست. پراکندگی نیروگاهها و تنوع منابع انرژی نقطه قوت محسوب میشود، اما حمله به مراکز کلیدی، میتواند اختلالهای جزئی یا محدود ایجاد کند.
همزمان، اطلاعرسانی دیرهنگام و رفتار سودجویان باعث شده اثر روانی تهدیدات بیشتر شود. تجربه قطعی برق سال گذشته نیز یادآوری میکند که آمادگی کامل، شفافیت و سناریوسازی، تنها راه کاهش اثرات بحران است. در چنین شرایطی، برای اینکه مردم و صنایع به وعدهها اعتماد کنند باید برنامههای عملی و آمادگیهای واقعی برای مقابله با تهدیدها را ملاحظه کنند.