اقتصاد۲۴- گزارش تازه انجمن تجارت الکترونیک نشان میدهد پیش از آنکه اینترنت کشور بهطور گسترده قطع شود، بازار فیلترشکن در ایران به ارزشی نزدیک به ۳۰ هزار میلیارد تومان رسیده بود؛ رقمی که از گسترش استفاده از ابزارهای دور زدن محدودیتها حکایت دارد.
این گزارش که ششمین نسخه بررسی کیفیت اینترنت در ایران محسوب میشود، قرار بود ساعت ۴ عصر ۹ اسفند ۱۴۰۴ منتشر شود، اما آغاز جنگ در صبح همان روز باعث شد مراسم انتشار لغو شده و این گزارش در نهایت روز ۳۰ فروردین ۱۴۰۵ منتشر شود.
انجمن در مقدمه تأکید میکند که دادههای گزارش، همگی متعلق به دوره پیش از قطعی اخیر اینترنت است؛ با این حال بسیاری از بخشهای آن همچنان اهمیت تحلیلی دارد و وضعیت اینترنت در کشور را از جنبههای مختلف توضیح میدهد.
گردش مالی ۳۰ هزار میلیارد تومانی بازار فیلترشکن
برآوردهای انجمن تجارت الکترونیک تهران نشان میدهد ارزش بازار فیلترشکن در کشور حدود ۳۰ همت است. براساس این تجزیهوتحلیل، حداقل ۱۸.۷ تا ۲۲.۲ هزار میلیارد تومان درآمد مستقیم از فروش، حدود ۴۷ میلیون دلار منابع بینالمللی و چندین میلیون دلار درآمد تبلیغاتی در این بازار جریان دارد و در مجموع بازاری ۳۰ همتی شکل میدهد.
بیشتر بخوانید: تهدید فیلترشکن رایگان برای کاربران /۵۲ روز قطعی اینترنت چه بلایی بر سر امنیت گوشیهای کاربران میآورد؟
در زمان نگارش این گزارش، بیش از ۵۰ روز از قطع سراسری اینترنت گذشته بود و همین موضوع قیمت فیلترشکنها را چندین برابر افزایش داده است. بخش مهمی از کاربران نیز به دلیل افزایش شدید هزینهها توان خرید این ابزارها را از دست دادهاند. بنابراین بهروزرسانی دقیق ابعاد فعلی این بازار نیازمند یک پژوهش مستقل تازه است.
پیمایش ملی انجمن که با همکاری مرکز افکارسنجی «ایسپا» در دیماه ۱۴۰۴ انجام شده نشان میدهد ۸۲.۴ درصد کاربران برای کار با اینترنت نیازمند فیلترشکن هستند.
حتی در میان کسانی که بیشتر از شبکههای اجتماعی داخلی استفاده میکنند، ۷۳ درصد گفتهاند همچنان به فیلترشکن نیاز دارند.
نگرانکنندهتر اینکه ۳۰ درصد از پاسخدهندگان اعلام کردهاند «فرزند یا کسانی که مسئولیت Digital Parenting آنها با شماست، از فیلترشکن استفاده میکنند؟» پاسخشان مثبت بوده است؛ موضوعی که نشان میدهد حتی کودکان و نوجوانان نیز در صف کاربران این ابزارها قرار دارند.
اینترنت ایران؛ جزو ده کشور دارای بیشترین اختلال و بدترین کیفیت
بخش دیگری از گزارش به بررسی شاخص RTT یا «زمان رفتوبرگشت اطلاعات» اختصاص دارد. در این اندازهگیری، سایتهای مسدود یا تحریمی کنار گذاشته شدهاند، اما با وجود این حذف، وضعیت ایران همچنان نامطلوب گزارش شده است.
RTT هرچه کمتر باشد، سرعت و کیفیت اینترنت در وبگردی، بازی آنلاین و تماس تصویری بهتر خواهد بود. نتایج نشان میدهد ایران تنها وضعیت بهتری نسبت به انگولا، نیجریه، کنگو، سودان، مصر، اتیوپی، کامرون، ترکمنستان و کوبا دارد.
تنها حدود ۳ درصد از وبسایتهای پربازدید ایرانی RTT مناسب دارند؛ ۷۰ درصد در وضعیت متوسط و ۲۶ درصد نیز در رده بالا یا بسیار بد قرار گرفتهاند.
اما نکته مهم این است که در دوره قطع سراسری اینترنت در دی و بهمن ۱۴۰۴ در زمانی که تنها گروه محدودی امکان دسترسی داشتند، سهم RTT پایین بیش از دو برابر افزایش یافت و به ۸ درصد رسید.
انجمن تجارت الکترونیک در توضیح علت این اتفاق میگوید:
«یکی از دلایل فنی این موضوع «کاهش بار ترافیک اپراتورها در لایه دسترسی است» که باعث میشود، شبکه بدون اشباع با کیفیت بالاتری عمل کند. در هر حال با این دادهها احتمالا بتوان حقیقت تلخی را کشف کرد که اقلیت یا بهتر بگوییم «طبقهی ممتاز کشور» به اینترنتی بدون فیلتر و پرسرعتتری دسترسی داشته، و زمانی که اتوبان زیرساخت کشور دربست در اختیار آنها قرار بگیرد از تاخیر کمتری نیز برخوردارند.»
جایگاه ایران در سانسور اینترنت؛ بدتر از ۹۷ کشور
طبق گزارش، ایران از نظر میزان سانسور و فیلترینگ محتوا میان ۱۰۰ کشور، در جایگاه ۹۸ قرار گرفته و فقط وضعیت چین و میانمار از ایران بستهتر است. میزان سانسور محتوا در دامنههای بررسیشده به ۳۹ درصد رسیده است.
در گزارش پنجم، ایران رتبه دوم را داشت اما کاهش رتبه فعلی به معنای بهبود نیست؛ زیرا براساس آمار OONI، میزان محدودسازی وبسایتها نسبت به شش ماه پیش ۳ درصد بدتر شده است.
سرعت اینترنت؛ رتبه ۹۲ از ۱۰۰
در ادامه، شاخصهای مربوط به سرعت اینترنت بررسی شدهاند؛ از جمله Latency، پهنای باند و DNS time response.
میانگین پهنای باند اینترنت در ایران ۵.۴ مگابیت بر ثانیه گزارش شده، در حالی که همین شاخص در آسیا ۱۳ مگابیت بر ثانیه است.
میانگین DNS time response نیز ۱۴۱ میلیثانیه و میزان تأخیر ۱۳۶ میلیثانیه اندازهگیری شده؛ در حالی که میانگین آسیایی ۸۶ میلیثانیه است.
جمعبندی این دادهها نشان میدهد ایران در میان ۱۰۰ کشور با بیشترین تولید ناخالص داخلی، از نظر سرعت اینترنت در رتبه ۹۲ قرار دارد و تنها وضعیت کشورهایی چون آنگولا، نیجریه، سودان، کوبا و ترکمنستان از ایران نامطلوبتر است.
در نهایت انجمن با ترکیب شاخصهای کیفیت، سرعت و فیلترینگ، ایران را نخستین کشور دارای بدترین کیفیت اینترنت در میان ۱۰۰ کشور با بیشترین GDP معرفی کرده است. پس از ایران، تانزانیا در رده دوم و چین در رتبه سوم قرار گرفتهاند.
بیپاسخ ماندن پیگیریها
در بخشی از گزارش، انجمن روند پیگیری اختلالهای موجود را تشریح میکند. به گفته انجمن، در پاییز ۱۴۰۴ و در زمانی که تصور بروز یک قطعی گسترده چندان جدی نبود، بررسیهای فنی نشان داد روی پروتکل HTTP/3 اختلال ایجاد شده است.
محمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی فضای مجازی، بهصورت شفاهی اعلام کرده بود که دستوری برای ایجاد اختلال یا ممنوعیت این پروتکل صادر نشده است. انجمن سپس موضوع را با معاون وزیر ارتباطات و رئیس سازمان تنظیم مقررات مطرح میکند اما معاون وزیر ارتباطات در پاسخ، این وزارتخانه را فاقد اختیار مستقیم در این زمینه میداند.
«حمید فتاحی» در پاسخ کتبی خود تصریح کرده بود که اپراتورها «تابع ابلاغیات مرکز ملی فضای مجازی هستند» و از انجمن خواسته بود اگر اسنادی مبنی بر نبود دستور اختلال دارند، ارسال کنند.
با وجود پیگیریهای بعدی، انجمن اعلام کرده که درخواست کتبی برای شفافسازی دوباره برای آقامیری ارسال شده اما وی ترجیح داده پاسخی ارائه ندهد.
اینستاگرام؛ شبکهای با دهها میلیون کاربر و بزرگترین پلتفرم فیلترشده
در بخش ویژه گزارش که به اینستاگرام اختصاص دارد، دادههای نظرسنجی ایسپا نشان میدهد ۸۲ درصد کاربران معتقدند برای آنکه از فیلترشکن استفاده نکنند، باید اینستاگرام رفع فیلتر شود.
همچنین ۵۶ درصد پاسخدهندگان گفتهاند اینستاگرام نخستین پلتفرمی است که روزانه آن را چک میکنند.
طبق برآوردهای پلتفرم «پادرو»، یکی از بزرگترین ارائهدهندگان خدمات زیرساختی تجارت اینستاگرامی، در سال ۲۰۲۴ حدود ۷۰۰ هزار فروشگاه فعال در اینستاگرام شناسایی شدهاند. گردش مالی این بستر نیز ۷۰ تا ۸۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.
اینستاگرام همچنان فراگیرترین شبکه اجتماعی در ایران است. در آخرین پیمایش ایسپا، ۵۰ تا ۵۶ درصد جمعیت بالای ۱۸ سال اعلام کردهاند که از این پلتفرم استفاده میکنند. تحلیل دادههای عمومی نیز حضور ۴۵ تا ۴۷ میلیون کاربر ایرانی را تأیید میکند.
فشار تحریمها و نقش کشورهایی که حتی تحریمکننده نیستند
گزارش در پایان به تأثیر تحریمها بر کیفیت اینترنت ایران میپردازد. انجمن توضیح میدهد بسیاری از کشورهایی که محدودیتهای مرتبط با تحریم علیه کاربران ایرانی اعمال میکنند، حتی جزو کشورهای اصلی تحریمکننده نیستند، اما همراهی کامل با سیاستهای جهانی دارند.
در بخش مربوط به این موضوع آمده است: «حتی در مواردی بسیار بیشتر از کشورهای قدرتمند جهانی، محدودیتها را تعریف و تحریمها را موثرتر (compliance over) میکنند! درنهایت این مساله رفتاری را ایجاد میکند که میتوان نام آن را یکجانبهگرایی منفعل (unilateralism passive) گذاشت. یعنی کشورهایی که تحریمکنندهی مستقیم نیستند و اتفاقا به غیرقانونی بودن بسیاری از موارد تحریم هم آگاهاند اما بهشکلی رفتار میکنند که تحریمها موثرتر شوند.»