اقتصاد۲۴- بازار سیاه در ایران، در حالی که بهشدت بهواسطه نوسانات ارزی و محدودیتهای وارداتی گسترش یافته، حالا در زمینهای جدید و عجیب در حال ظهور است؛ «بازار سیاه اینترنت پرو.»
در دورهای که مشکلات اقتصادی، تحریمها و عدم مدیریت صحیح فضای دیجیتال بهشدت در حال تأثیرگذاری بر جامعه است؛ این پدیده، نتیجه مستقیم حکمرانی ضعیف در حوزه فضای مجازی و اینترنت محسوب میشود.
اینترنت، که پیشتر قرار بود بهعنوان یک ابزار قانونی و حق دسترسی به اینترنت برای همه شهروندان ایرانی باشد، حالا به کالایی تجاری و بسیار گرانقیمت تبدیل شده است. اینترنت پرو که در ایام قطعی اینترنت پرونده اش باز شده، دسترسی به سایتهای مسدود شده را ممکن میکند و در حال حاضر از طریق کانالهای غیررسمی و تبلیغات در بازار سیاه به فروش میرسد. تبلیغات گسترده در شبکههای اجتماعی و پلتفرمهایی مانند تلگرام و اینستاگرام، با وعدههای دسترسی به تمامی سایتها و شبکههای اجتماعی بدون محدودیت فیلتر، کاربران را به خرید این سرویسها ترغیب میکند.
سرویسهایی که باید بهعنوان حق شهروندی به مردم ارائه میشدند، اکنون با قیمتهایی گزاف در بازار سیاه عرضه میشوند. بهطور مثال، در حالی که قیمت عادی برای ۵۰ گیگ اینترنت پرو چیزی در حدود ۲ میلیون تومان است، همین سرویسها در بازار سیاه با قیمتهایی بالغ بر ۱۲ میلیون تومان برای دسترسی به سایتهای آزاد فروخته میشوند. این بدان معناست که اینترنت که باید یک ابزار عادی و در دسترس برای تمامی شهروندان باشد، به یک کالای لوکس تبدیل شده است.
در کنار بازار سیاه اینترنت پرو، دیگر پدیدهای که بهطور جدی بر زندگی روزمره مردم تأثیر گذاشته است، بازار سیاه فیلترشکنها و سیمکارتهای سفید است. در شرایطی که دولت بهطور مستمر اقدام به فیلتر کردن اپلیکیشنها و سایتها میکند، کاربران مجبورند برای دسترسی به اینترنت بدون محدودیت، از روشهای غیررسمی استفاده کنند. این روشها شامل استفاده از فیلتر شکنهای پولی یا خرید سیمکارتهای سفید میشود.
بیشتر بخوانید: تخلفات مالی و ارتباطی گسترده در اعطای اینترنت پرو/ زخم عمیق بی عدالتی در دسترسی به اینترنت
سیمکارتهای سفید که بهطور غیررسمی در بازار به فروش میرسند، وعده دسترسی نامحدود به اینترنت بدون فیلتر را میدهند. این سیمکارتها با قیمتهای نجومی از ۴۴ تا ۱۲۰ میلیون تومان در پلتفرمها به فروش میرسد.
با توجه به وضعیت بازار سیاه اینترنت پرو و خدمات فیلترشکن، یکی از بزرگترین مشکلاتی که در حال حاضر جامعه ایران با آن مواجه است، کاهش دسترسی به اطلاعات و افزایش شکافهای دیجیتالی است. این شرایط، باعث ایجاد تبعیضهای اقتصادی و اجتماعی میشود که در آن، تنها افراد مرفه و توانمند میتوانند از خدمات اینترنت بدون فیلتر بهرهمند شوند. علاوه بر این، بسیاری از افراد در مناطق مختلف کشور که دسترسی به این سرویسها ندارند، نمیتوانند به منابع اطلاعاتی و آموزشی جهانی دسترسی پیدا کنند و در نتیجه فرصتهای شغلی و اجتماعی از آنها سلب میشود.
اقتصاد ایران نیز از این وضعیت آسیب میبیند. بهطور مثال، در شرایطی که بسیاری از کسبوکارهای آنلاین و دیجیتال نیاز به اینترنت بدون فیلتر دارند تا بهطور آزادانه با مشتریان خود در ارتباط باشند، این محدودیتها به ضرر این کسبوکارها تمام میشود. همچنین، مردم به جای استفاده از سرویسهای قانونی و رسمی، مجبور به استفاده از خدمات غیررسمی و گرانقیمت میشوند که این خود به فشار مضاعف اقتصادی و تشدید بحران دامن میزند.
در حالی که این مشکلات بهطور جدی بر روی مردم تأثیر گذاشته است، پاسخ حکمرانی و دولت به این مشکلات بسیار ضعیف و نامشخص بوده است. با فیلتر کردن گسترده اپلیکیشنها و سرویسها، دولت نه تنها به محدودیتهای دسترسی به اطلاعات افزوده است، بلکه زمینههای رشد بازار سیاه اینترنت پرو و فیلترشکنها را فراهم کرده است. با این روند، بهنظر میرسد که حکمرانی در این حوزه، نه تنها نتواسته راهحلهای مؤثری ارائه دهد، بلکه خود عامل بروز مشکلات بیشتری در جامعه و اقتصاد ایران بوده است.
در این شرایط، تنها بازار سیاه اینترنت پرو و فیلترشکنها نیست که به اقتصاد و جامعه ایران آسیب میرساند. با اعمال سیاستهایی که بهطور مداوم کالاها و خدمات را از دسترس عمومی خارج میکنند، انواع دیگری از بازارهای سیاه نیز پدید آمدهاند. بازار سیاه خودرو، اقلام الکترونیکی، داروهای کمیاب، و حتی ارز و طلا، نمونههای دیگری از این پدیده در ایران هستند. در هر یک از این حوزهها، به دلیل محدودیتها و تحریمها، افراد بهطور غیررسمی و از طریق کانالهای غیرقانونی اقدام به خرید و فروش کالاهایی میکنند که به دلیل شرایط اقتصادی و ارزی به بازار سیاه کشیده شدهاند. در جهان نیز مشابه چنین بازاری وجود دارد، بهویژه در کشورهایی که با بحرانهای اقتصادی یا سیاسی مواجه هستند.
بیشتر بخوانید: اینترنت پرو فقط برای ۲ خط موبایل هر کسبوکار !
در نهایت، بازار سیاه در ایران، بهویژه در حوزههایی همچون خودرو، ارز، طلا، دارو، و اینترنت به یک معضل پیچیده و فراگیر تبدیل شده است. این بازارها، نه تنها باعث افزایش هزینههای زندگی مردم میشوند، بلکه تأثیرات منفی عمیقی بر اقتصاد کشور خواهند داشت. برای مقابله با این پدیده، دولت و نهادهای نظارتی باید بهطور جدیتری اقدامات خود را برای کاهش فعالیتهای غیررسمی و مقابله با بازار سیاه در این حوزهها انجام دهند.
تجربه جهانی بازار سیاه، بهویژه در زمینههای اینترنت و خدمات مرتبط، در بسیاری از کشورها با ویژگیها و شرایط خاص خود همراه بوده است. یکی از اصلیترین دلایلی که باعث شکلگیری بازار سیاه در کشورهای مختلف میشود، مواردی مانند تحریم، فیلترینگ، محدودیتهای وارداتی و تغییرات اقتصادی است که افراد را به سمت خرید و فروش غیررسمی و غیرقانونی سوق میدهد. در ادامه، به برخی از نمونههای جهانی و پیامدهای آنها اشاره میکنیم:
چین یکی از کشورهایی است که سیاستهای فیلترینگ بسیار شدیدی دارد. این کشور معروف به «دیوار آتشین بزرگ» است که دسترسی به بسیاری از وبسایتها و سرویسهای خارجی مانند گوگل، یوتیوب، فیسبوک و توییتر را مسدود میکند. برای دور زدن این محدودیتها، بسیاری از شهروندان چینی از خدمات VPN (فیلترشکن) استفاده میکنند که بهطور غیررسمی در بازار سیاه عرضه میشود.
در کشورهایی که با بحران اقتصادی شدید روبهرو هستند، مانند ونزوئلا، بازار سیاه ارز یکی از اصلیترین مشکلات اقتصادی است. در این کشور، بهدلیل تورم بسیار بالا و کاهش شدید ارزش پول ملی، افراد برای خرید ارز خارجی مجبور به مراجعه به بازار سیاه هستند. این بازار، که بهطور غیررسمی به فروش ارزهای خارجی مانند دلار میپردازد، باعث افزایش بیثباتی اقتصادی و نارضایتی مردم میشود. مشابه وضعیت ایران، در ونزوئلا نیز به دلیل محدودیتهای اقتصادی و ارزی، مردم برای انجام معاملات خود مجبور به استفاده از بازار سیاه هستند.
در هند، بازار سیاه داروهای کمیاب بهویژه در زمانهای بحرانهای بهداشتی مانند شیوع بیماریها بهشدت رشد میکند. داروهایی که در بازار رسمی کمیاب هستند، در بازار سیاه با قیمتهای بسیار بالاتر به فروش میرسند. برای مثال، در دوران شیوع بیماری کرونا، داروهای خاص مانند داروهای درمانی و تجهیزات پزشکی در بازار سیاه هند به فروش میرسید. این وضعیت باعث افزایش هزینههای درمانی و فشار بر بیمارانی میشود که به این داروها نیاز دارند.
در روسیه نیز فیلترینگ گستردهای برای اینترنت وجود دارد. در سالهای اخیر، دولت روسیه تصمیم گرفته است که برخی از سایتهای خارجی را مسدود کند و حتی سرویسهای اینترنتی خاصی را که از سوی دولت تأسیس نمیشوند، تحت نظارت قرار دهد. در نتیجه، برخی از مردم بهطور غیررسمی و از طریق بازار سیاه، به سرویسهای اینترنتی دسترسی پیدا میکنند که محدودیتهای دولتی را دور میزنند. این سرویسها شامل VPNها و دیگر ابزارهای فیلترشکن هستند که بهطور غیررسمی عرضه میشوند.
در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، بازار سیاه خودرو نیز به دلیل کمبود عرضه و افزایش تقاضا برای خودروهای خاص بهوجود میآید. بهطور مثال، در هند و برخی کشورهای آفریقایی، خودروهایی که در بازار رسمی بهسختی پیدا میشوند، بهطور غیررسمی و با قیمتهای بسیار بالاتر در بازار سیاه عرضه میشوند. این مسئله باعث میشود که مصرفکنندگان برای خرید خودرو مجبور به پرداخت هزینههای بسیار زیاد شوند.
تجربه جهانی نشان میدهد که بازار سیاه در بسیاری از کشورهای جهان بهویژه در زمینههایی مانند ارز، دارو، خودرو، و اینترنت بهطور گستردهای وجود دارد و این پدیده بیشتر ناشی از سیاستهای فیلترینگ، تحریمها، و محدودیتهای وارداتی است که ایران نیز از این لیست مستثنی نیست. در بسیاری از این کشورها، بهویژه در کشورهای در حال توسعه، بازار سیاه بهطور غیررسمی و در شرایط بحرانی بهوجود میآید و باعث افزایش فشار اقتصادی بر مردم میشود. در این میان، حکمرانی ضعیف و تصمیمات اقتصادی نادرست عامل اصلی ایجاد و گسترش این بازارهای غیررسمی هستند.