اقتصاد۲۴- گزارش حراجهای بازار باز در سال ۱۴۰۴ نشان میدهد سیاست پولی بانک مرکزی، در ظاهر با نرخ ثابت اما در عمل با محدودیت مقداری پیش رفته است.
در طول سال گذشته، بانکها و مؤسسات اعتباری در مجموع ۲۱ هزار و ۴۳۴.۴۸ همت سفارش برای دریافت نقدینگی از مسیر توافق بازخرید ارسال کردند، اما بانک مرکزی فقط ۱۲ هزار و ۳۰۱ همت از این سفارشها را پذیرفت. به این ترتیب، نسبت پذیرش وزنی کل سال به حدود ۵۷.۴ درصد رسید؛ یعنی نزدیک به ۹ هزار و ۱۳۳.۴۸ همت از تقاضای بانکها بیپاسخ ماند.
نکته مهم آن است که نرخ حداقل توافق بازخرید در تمام حراجها روی ۲۳ درصد ثابت بود. بنابراین سیاستگذار پولی، بدون تغییر نرخ رسمی، از مسیر کنترل حجم پذیرش سفارشها وارد فاز انقباضی شد. این روند نشان میدهد فقط نرخ بهره نیست که مسیر نقدینگی را تعیین میکند، بلکه میزان پذیرش سفارشها در بازار باز نیز میتواند بر جریان پول، انتظارات نرخ سود و رفتار بازار داراییها اثر بگذارد.
دادههای حراجهای ۱۴۰۴ نشان میدهد بانک مرکزی در طول سال گذشته ۴۶ حراج توافق بازخرید برگزار کرد. در همه این حراجها نرخ حداقل توافق بازخرید روی ۲۳ درصد ثابت ماند؛ اما ثبات نرخ به معنای ثبات سیاست پولی نبود. بانکها در مجموع ۲۱ هزار و ۴۳۴.۴۸ همت سفارش ارسال کردند، در حالی که بانک مرکزی تنها ۱۲ هزار و ۳۰۱ همت از آن را پذیرفت.
این یعنی نسبت پذیرش وزنی کل سال فقط ۵۷.۴ درصد بود و حدود ۴۲.۶ درصد تقاضای بانکها بیپاسخ ماند. میانگین سفارش ارسالی در هر حراج حدود ۴۶۵.۹۷ همت و میانگین سفارش پذیرفتهشده حدود ۲۶۷.۴۱ همت بود؛ بنابراین در هر حراج بهطور متوسط نزدیک به ۱۹۸.۵۵ همت اضافهتقاضا شکل گرفت.
این اعداد نشان میدهد بازار باز در ۱۴۰۴ صرفاً یک کانال عادی تأمین نقدینگی نبود، بلکه به ابزاری برای کنترل مقداری پول تبدیل شد. وقتی بانک مرکزی نرخ را ثابت نگه میدارد اما حجم پذیرش را محدود میکند، فشار پولی میتواند بدون اعلام رسمی افزایش نرخ، در سیستم بانکی و بازارها احساس شود.
نقطه چرخش بازار باز در سال ۱۴۰۴ از نیمه دوم سال آغاز شد. در پنج ماه نخست سال، یعنی از فروردین تا مرداد، بانکها حدود ۶ هزار و ۷۶۵.۹۲ همت سفارش ارسال کردند و بانک مرکزی ۵ هزار و ۶۳۴.۷۶ همت از آن را پذیرفت. نسبت پذیرش این دوره حدود ۸۳.۳ درصد بود؛ یعنی بخش بزرگی از تقاضای بانکها پاسخ داده میشد. اما از شهریور تا بهمن، شرایط کاملاً تغییر کرد.
در این دوره بانکها ۱۳ هزار و ۵۰۰.۴۶ همت سفارش ارسال کردند، اما فقط ۵ هزار و ۸۹۲ همت پذیرفته شد؛ نسبت پذیرش به حدود ۴۳.۶ درصد سقوط کرد. به بیان ساده، بانک مرکزی در این بازه کمتر از نصف تقاضای بانکها را تأمین کرد. اضافهتقاضای متوسط هر حراج نیز به حدود ۲۹۲.۶ همت رسید.
در سطح ماهانه، نسبت پذیرش از ۹۹.۹ درصد در تیر به ۳۹.۵ درصد در دی و ۳۴ درصد در بهمن کاهش یافت. این روند نشان میدهد فشار نقدینگی در شبکه بانکی شدیدتر شد، اما بانک مرکزی اجازه نداد تمام این تقاضا وارد ترازنامه بازار باز شود. همینجا مفهوم «انقباض بیسروصدا» معنا پیدا میکند.
اسفند ۱۴۰۴ یکی از مهمترین مقاطع بازار باز بود. در حراج ۴ اسفند، بانکها ۵۷۶.۷۹ همت سفارش ارسال کردند، اما بانک مرکزی فقط ۱۸۵ همت از آن را پذیرفت. نسبت پذیرش این حراج فقط ۳۲.۱ درصد بود؛ کمترین نسبت پذیرش در کل سال. اضافهتقاضا نیز به ۳۹۱.۷۹ همت رسید که سنگینترین شکاف میان تقاضای بانکها و پذیرش بانک مرکزی در سال ۱۴۰۴ بود.
اما تنها دو هفته بعد، در حراج ۱۸ اسفند، رفتار سیاستگذار ناگهان تغییر کرد. بانکها ۵۹۱.۳۱ همت سفارش ارسال کردند و بانک مرکزی ۵۸۹.۲۴ همت آن را پذیرفت؛ یعنی نسبت پذیرش به ۹۹.۶ درصد رسید. علاوه بر این، مدت توافق بازخرید نیز در این حراج به ۲۸ روز افزایش یافت؛ در حالی که سررسید معمول بسیاری از حراجها کوتاهتر بود.
بنابراین سال ۱۴۰۴ با یک روایت خطی تمام نشد: بانک مرکزی پس از ماهها محدودسازی، در آخرین حراج ثبتشده تقریباً همه تقاضا را پذیرفت. این پایان پرنوسان نشان میدهد سیاستگذار پولی در سال گذشته میان کنترل نقدینگی و مدیریت فشار پایان سال در شبکه بانکی حرکت کرده است.