اقتصاد۲۴- هشدار اخیر آژانس بینالمللی انرژی مبنی بر اینکه ذخایر نفتی جهان در حالی با سرعتی بیسابقه در حال کاهش است آن هم در شرایطی که بحران تنگه هرمز همچنان ادامه دارد، بار دیگر بازارهای جهانی را متلاطم کرده است.
روز گذشته نیز فاتح بیرول رئیس این آژانس در نشست گروه هفت در پاریس اعلام کرد که در پی جنگ ایران و بسته شدن تنگه هرمز، ذخایر تجاری نفت بهسرعت در حال کاهش است و این ذخایر تنها برای چند هفته دیگر کفایت میکنند. زیرا این آزادسازی روزانه ۲.۵ میلیون بشکه نفت به بازار افزوده است هرچند این ذخایر نامحدود نیستند.
حقیقت این است که بستهشدن تنگه هرمز برای صادرات نفت و گاز کشورهای خلیج فارس که پس از حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران روی داد، کشورها را ناچار کرده است با «سرعتی رکوردشکن» به برداشت از ذخایر راهبردی خود روی بیاورند.
مجموع کاهش عرضه از سوی تولیدکنندگان خلیج فارس از یک میلیارد بشکه فراتر رفته و بیش از ۱۴ میلیون بشکه در روز از تولید متوقف شده است؛ همچنین حدود ۱۶۴ میلیون بشکه از ذخایر اضطراری برداشت شده است.
آژانس بینالمللی انرژی هشدار داده است که «کاهش سریع حاشیههای اطمینان» آزادسازی ذخایر میتواند همزمان با اوج تقاضای تابستانی، زمینهساز جهشهای قیمتی جدید شود.
این نهاد همچنین پیشبینی کرد که کسری عرضه جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ به حدود ۳.۹ میلیون بشکه در روز خواهد رسید و هشدار داد که وخامت شرایط اقتصادی و اقدامات صرفهجویانه در مصرف انرژی، بر سطح مصرف جهانی فشار بیشتری وارد خواهد کرد.
در این رابطه احسان جنابی کارشناس بازار نفت و انرژی در گفتوگو با خبرنگار اقتصادی ایرنا به ارایه تحلیلی درباره پیشینه ذخایر استراتژیک نفت پرداخت و با تاکید بر اینکه ایجاد چنین ذخایری از دل نگرانیهای مربوط به امنیت انرژی و مقابله با شوکهای سیاسی و ژئوپلیتیکی در بازار نفت شکل گرفت، اظهار داشت: هرچند امروز ذخایر استراتژیک به عنوان یکی از ابزارهای مهم مدیریت بحران در بازار انرژی شناخته میشوند، اما ایده اولیه آنها بسیار قدیمیتر است.
وی افزود: نخستین کشوری که به طور جدی این موضوع را در قالب قانون مطرح کرد، فرانسه بود. این کشور در سال ۱۹۲۳، به عنوان یکی از واردکنندگان مهم نفت، قانونی تصویب کرد که شرکتهای نفتی را موظف میکرد متناسب با میزان مصرف خود، مقدار مشخصی نفت ذخیره کنند. ۲ سال بعد، در سال ۱۹۲۵، فرانسه برای مدیریت این ذخایر سازمانی به نام اداره ملی سوختهای مایع تاسیس کرد تا سازوکاری منظم برای ذخیرهسازی و مدیریت منابع انرژی ایجاد شود.
جنابی ادامه داد: با این حال، تولد واقعی مفهوم ذخایر استراتژیک نفت به بحران نفتی سال ۱۹۷۳ بازمیگردد. در آن سال و همزمان با جنگ «یوم کیپور» میان رژیم صهیونیستی و برخی کشورهای عربی، کشورهای عربی تولیدکننده نفت تصمیم گرفتند صادرات نفت به کشورهایی را که از اسرائیل حمایت میکردند کاهش دهند. این اقدام به سرعت بازار جهانی نفت را دچار شوک کرد و قیمت نفت چهار برابر افزایش یافت.
این تحلیلگر اضافه کرد: این جهش ناگهانی قیمت، رکود صنعتی شدیدی را در بسیاری از کشورهای صنعتی به همراه داشت و بسیاری از تحلیلگران برای نخستین بار به این نتیجه رسیدند که نفت میتواند به عنوان یک سلاح ژئوپلیتیکی مورد استفاده قرار گیرد. همین نگرانیها باعث شد کشورهای واردکننده نفت به فکر ایجاد سازوکاری برای مقابله با چنین شوکهایی بیفتند.
وی خاطرنشان کرد: در نهایت در سال ۱۹۷۴، با ابتکار چند کشور صنعتی و به ویژه فرانسه، آژانس بینالمللی انرژی (IEA) تأسیس شد. در این چارچوب، ۱۶ کشور صنعتی توافق کردند که برای مقابله با اختلالات احتمالی در عرضه نفت، معادل ۹۰ روز واردات نفت خام خود ذخیره استراتژیک داشته باشند.
جنابی به نقش ایالات متحده در توسعه ذخایر استراتژیک اشاره کرد و ادامه داد: در سال ۱۹۷۵ آمریکا قانون سیاست انرژی و صرفهجویی در مصرف انرژی (EPCA) را تصویب کرد که زمینه ایجاد بزرگترین ذخیره استراتژیک نفت جهان، یعنی SPR را فراهم کرد. بر اساس این قانون، آمریکا تصمیم گرفت ذخایر عظیمی از نفت خام را برای شرایط اضطراری نگهداری کند. در سال ۱۹۷۷ عملیات ذخیرهسازی در ۲ ایالت تگزاس و لوئیزیانا آغاز شد. انتخاب این ۲ منطقه به دلیل نزدیکی به خطوط انتقال نفت، دسترسی آسان به پالایشگاهها، هزینه پایینتر ذخیرهسازی و سطح بالای امنیت بود.
این تحلیلگر بینالمللی با بیان اینکه اولین محمولهای که در این ذخایر نگهداری شد، حدود ۴۱۰ هزار بشکه نفت سبک عربستان بود که در ۲۱ ژوئیه ۱۹۷۷ در لوئیزیانا ذخیره شد، گفت: حداکثر ظرفیت این ذخایر در آمریکا حدود ۷۲۵ میلیون بشکه برآورد میشود.
وی افزود: در طول چند دهه گذشته، تنها در چند مقطع مهم از این ذخایر استفاده شده است. نخستین مورد در سال ۱۹۹۱ و همزمان با جنگ خلیج فارس و حمله عراق به کویت بود که حدود ۳۳.۷۵ میلیون بشکه نفت از این ذخایر آزاد شد. دومین مورد در سال ۲۰۰۵ و پس از طوفانهای سهمگین کاترینا و ریتا بود که بسیاری از سکوهای نفتی و خطوط انتقال در خلیج مکزیک آسیب دیدند و حدود ۲۰.۸ میلیون بشکه نفت از ذخایر برداشت شد و سومین مورد نیز در سال ۲۰۱۱ و در جریان تحولات موسوم به بهار عربی رخ داد. در آن زمان اختلال در تولید نفت لیبی که بخش عمدهای از نفت سبک بازار جهانی را تأمین میکرد، باعث شد حدود ۳۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر آمریکا آزاد شود.
جنابی تاکید کرد: این سه تجربه نشان داد که ذخایر استراتژیک تنها برای مقابله با تحریمها نیست، بلکه میتواند در برابر جنگها، بلایای طبیعی و بیثباتیهای ژئوپلیتیکی نیز به کار گرفته شود.
این تحلیلگر بینالمللی نفت و انرژی به وضعیت ذخایر نفتی کشورهای مختلف اشاره کرد و یادآور شد: بر اساس دادههای مربوط به سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، چین با حدود ۱.۴ میلیارد بشکه نفت بزرگترین ذخیره استراتژیک جهان را در اختیار دارد. این رقم ترکیبی از ذخایر دولتی و ذخایر تجاری تحت کنترل دولت است. پس از چین، آمریکا با حدود ۴۱۳ میلیون بشکه ذخیره رسمی در رتبه دوم قرار دارد. این ذخایر بیشتر در تگزاس و لوئیزیانا نگهداری میشوند. ژاپن با حدود ۲۶۳ میلیون بشکه ذخیره در رتبه سوم قرار دارد. این کشور حدود ۹۵ درصد نفت مورد نیاز خود را از خاورمیانه وارد میکند و به همین دلیل این روزها یکی از آسیبپذیرترین اقتصادها در برابر اختلال در عرضه نفت محسوب میشود.
بیشتر بخوانید:جهش ۲ درصدی قیمت نفت در پی تشدید تنشهای ایران و آمریکا
وی اذعان داشت: پس از آن کشورهای اروپایی عضو سازمان توسعه و همکاری اقتصادی (OECD) با حدود ۱۷۹ میلیون بشکه قرار دارند. همچنین کره جنوبی حدود ۷۹ میلیون بشکه، عربستان حدود ۸۲ میلیون بشکه، ایران حدود ۷۱ میلیون بشکه، امارات حدود ۳۴ میلیون بشکه و هند حدود ۲۱.۴ میلیون بشکه ذخایر استراتژیک در اختیار دارند.
به گفته جنابی، امارات بخشی از ذخایر خود را در چاههای متروکه و سازندهای زمینشناسی در منطقه فجیره نگهداری میکند و بخشی از ظرفیت ذخیرهسازی را نیز در کشورهای دیگر اجاره کرده است. در مجموع، کشورهای عضو آژانس بینالمللی انرژی حدود ۱.۲ میلیارد بشکه ذخیره عمومی دارند و علاوه بر آن حدود ۶۰۰ میلیون بشکه ذخیره نیز در اختیار شرکتهای صنعتی قرار دارد.
این تحلیلگر نفت و انرژی معتقد است در شرایط بحرانی اخیر، به ویژه با اختلال در عرضه نفت و احتمال بسته شدن تنگه هرمز، تحولات مهمی در نحوه استفاده از ذخایر استراتژیک رخ داده است.
وی اعلام کرد: آمریکا و سایر اعضای آژانس انرژی تصمیم گرفتند برای جلوگیری از بحران شدید در بازار جهانی نفت، از ذخایر خود برداشت کنند. در این میان آمریکا متعهد شد ۱۷۲ میلیون بشکه نفت از ذخایر استراتژیک خود آزاد کند که بزرگترین برداشت در تاریخ ۵۰ ساله این ذخایر محسوب میشود. مکانیزم اجرای این طرح به صورت مبادله طراحی شده است. در این روش، دولت آمریکا نفت خام را به پالایشگاهها یا شرکتهای تجاری قرض میدهد و این شرکتها متعهد میشوند در زمان مقرر، علاوه بر بازگرداندن حجم اولیه نفت، به میزان ۲۰ درصد نفت اضافی نیز به دولت بازگردانند.
جنابی افزود: بر اساس دادههای موجود تا ۱۲ می ۲۰۲۶، روند آزادسازی ذخایر آمریکا به صورت مرحلهای انجام شده است. از اواخر مارس تا اوایل می ۲۰۲۶ حدود ۳۱.۳ میلیون بشکه نفت از ذخایر خارج شده است. در ماه آوریل ۲۰۲۶ نیز حدود ۱۷.۵ میلیون بشکه نفت آزاد شد که بالاترین میزان آزادسازی هفتگی از اکتبر ۲۰۲۲ به شمار میرود. در ادامه، در اواخر آوریل حدود ۴۵.۲ میلیون بشکه نفت آزاد شد و در اواسط ماه مینیز مرحله دیگری از آزادسازی انجام گرفت که حدود ۵۳.۳ میلیون بشکه را شامل میشد.
این تحلیلگر بینالمللی نفت و انرژی تاکید کرد: نکته قابل توجه این است که بخش قابل توجهی از نفت آزاد شده به جای مصرف در داخل آمریکا، به سایر کشورها صادر شده و برآوردها نشان میدهد حدود ۴۰ درصد از این نفت به اروپا و بخشی نیز به ژاپن ارسال شده است. علت این موضوع وابستگی شدید پالایشگاههای اروپایی به نفت خاورمیانه و تلاش آمریکا برای جبران اختلال در عرضه نفت در بازار جهانی عنوان میشود.
وی به این موضوع نیز پرداخت که نفت ذخیره شده در آمریکا و کشورهای عضو آژانس انرژی در زمانی که خریداری شدهاند، قیمت کنونی نفت را نداشتهاند و اکنون با قیمت بالاتری به فروش میرسند که این موضوع نیز به جریان بازاریابی ترامپ در جریان جنگ با ایران باز میگردد.
جنابی با بیان اینکه در کنار آزادسازی ذخایر، دولت آمریکا وعده داده است که پس از پایان بحران، ذخایر استراتژیک خود را حتی بیش از سطح قبل از بحران بازسازی کند، یادآورشد: کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، اعلام کرده است که به ازای هر بشکه نفت برداشتشده، ۱.۲ بشکه نفت به ذخایر بازگردانده خواهد شد.
به گفته وی، این وعده در عمل به معنای افزایش حدود ۲۰ درصدی ذخایر نسبت به سطح قبل از بحران است؛ موضوعی که تحقق آن با توجه به افزایش قیمت نفت و شرایط بازار جهانی چندان آسان به نظر نمیرسد.
این تحلیلگر بینالمللی نفت و انرژی اظهارکرد: بر اساس آمارها، در ابتدای سال ۲۰۲۵ حجم ذخایر آمریکا حدود ۳۹۳ میلیون بشکه بوده است. این رقم در اوایل بهار ۲۰۲۶ و پیش از آغاز بحران به حدود ۴۱۵ میلیون بشکه رسید. اما با آغاز روند آزادسازی، این رقم در اواخر آوریل به حدود ۳۹۸ میلیون بشکه و در اواسط ماه میبه حدود ۳۸۴ میلیون بشکه کاهش یافته است. در صورتی که آزادسازی کامل ۱۷۲ میلیون بشکه انجام شود، سطح ذخایر آمریکا ممکن است به پایینترین میزان از سال ۱۹۸۲ برسد و حتی به زیر ۲۵۰ میلیون بشکه سقوط کند.
به گفته این تحلیلگر، در شرایط فعلی نقش ذخایر استراتژیک نفت از یک بیمه غیرفعال به یک ابزار فعال برای دفاع از اقتصاد جهانی تبدیل شده است، برآوردها نشان میدهد در نتیجه بحران اخیر حدود ۱۲ تا ۱۴ میلیون بشکه از عرضه روزانه نفت جهان کاهش یافته است. در این میان، حدود هشت میلیون بشکه از طریق برداشت از ذخایر استراتژیک جبران شده و حدود چهار میلیون بشکه دیگر از طریق کاهش تقاضا تأمین شده است. همچنین آزادسازی حدود ۴۰۰ میلیون بشکه نفت باعث شده قیمت هر بشکه نفت حدود ۱۸ دلار کمتر از حالتی باشد که این ذخایر وارد بازار نمیشدند.
جنابی معتقد است یکی از مهمترین پیامدهای آزادسازی ذخایر نفتی، جلوگیری از اختلال در زنجیره تامین جهانی بوده است. در صورت بروز کمبود شدید نفت، محصولاتی مانند سوخت جت، مواد پتروشیمی، پلاستیک، لاستیک، مواد شوینده، کودهای شیمیایی و حتی مواد بستهبندی مواد غذایی با کمبود مواجه میشدند. برای مثال برخی شرکتهای هواپیمایی از جمله لوفتانزا هشدار داده بودند که در صورت کمبود سوخت جت، ممکن است مجبور به لغو بخشی از پروازهای خود شوند.
وی تصریح کرد: با وجود اثرات مثبت کوتاهمدت، جنابی هشدار میدهد که ادامه برداشت از ذخایر استراتژیک میتواند جهان را وارد یک شمارش معکوس خطرناک کند. هرچه سطح این ذخایر کاهش یابد، سپر دفاعی اقتصاد جهانی نیز ضعیفتر میشود و در صورت ادامه بحران، بازار نفت ممکن است با کمبود شدید عرضه مواجه شود. حتی اگر بحران فعلی جنگ میان ایران و آمریکا به سرعت پایان یابد، بسیاری از تحلیلگران معتقدند بازار جهانی نفت برای سه تا ۶ ماه آینده همچنان تحت فشار خواهد بود.
این تحلیلگر بینالمللی نفت و انرژی به برخی پیامدهای اقتصادی بحران انرژی اشاره کرد و گفت: بر اساس برآورد موسسه جیپی مورگان، افزایش هر ۱۰ دلار در قیمت نفت میتواند تورم جهانی را حدود ۰.۳۵ درصد افزایش دهد و رشد تولید ناخالص داخلی را تا حدود ۰.۲ درصد کاهش دهد. از سوی دیگر، تقویت ارزش دلار نیز به ضرر اقتصادهای نوظهور تمام شده و باعث افزایش بدهیهای دلاری این کشورها شده است.
جنابی افزود: همچنین پیشبینی میشود تقاضای جهانی نفت حدود ۲.۴ میلیون بشکه در روز کاهش یابد؛ در حالی که پیشبینی قبلی کاهش تقاضا حدود ۳.۵ میلیون بشکه در روز بود.
وی تاکید کرد: ذخایر استراتژیک نفت اکنون نقشی دوگانه و بیسابقه در اقتصاد جهانی ایفا میکنند؛ از یک سو به عنوان سپر دفاعی اقتصاد جهانی عمل کردهاند و از سوی دیگر با کاهش سطح این ذخایر، نوعی شمارش معکوس برای آینده بازار انرژی آغاز شده است.
به اعتقاد این تحلیلگر، موفقیت این راهبرد در گرو ۲ عامل اساسی است؛ نخست پایان بحرانهای ژئوپلیتیکی و دوم توانایی واقعی کشورها، به ویژه آمریکا، برای بازسازی ذخایر استراتژیک پس از پایان بحران. در غیر این صورت، جهان ممکن است وارد دورهای طولانی از تنشهای انرژی و بیثباتی در بازار جهانی نفت شود.