اقتصاد۲۴- برای هفتهها واسطههای میان ایران و آمریکا تلاش کردهاند توافقی اولیه را نهایی کنند که بتواند بهطور بالقوه جنگ را پایان دهد؛ اما این تلاشها بارها به دلیل اختلاف روایتها، اتهامزنی متقابل درباره کارشکنی و برداشتهای متفاوت از مفاد توافق، به نتیجه نرسیده است.
اکنون مقامهای درگیر در مذاکرات میگویند پیشنویس یادداشت تفاهم جدیدی در حال بحث است که نسبت به پیشنهادهای قبلی به تأیید هر دو طرف نزدیکتر شده؛ هرچند همچنان درباره برخی بندها، روایتهای متفاوتی میان تهران و واشنگتن وجود دارد. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، هنوز این پیشنویس را امضا نکرده است.
بر اساس این گزارش، توافق مورد بحث یک چارچوب اولیه خواهد بود و قرار است راه را برای مذاکرات اساسیتر، دشوارتر و احتمالاً طولانیتر درباره آینده برنامه هستهای ایران، تحریمهای آمریکا و پایان رسمی جنگ باز کند.
به نوشته نیویورکتایمز، یکی از محورهای اصلی پیشنویس، تعیین شرایطی شبیه پیمان عدم تجاوز میان واشنگتن و تهران است. واسطهها میگویند انتظار میرود این توافق دارای یک مؤلفه منطقهای نیز باشد؛ موضوعی که به گفته مقامهای ایرانی و یکی از دیپلماتهای آگاه، شامل توقف جنگ در لبنان هم میشود.
دو دیپلمات مطلع از آخرین شرایط گفتهاند توافق اولیه، پایان خصومتها را برای یک دوره ابتدایی ۶۰ روزه تعیین میکند و امکان مذاکره میان دو طرف برای تمدید آن را فراهم میسازد.
با این حال، مقام ایرانیِ مطلع از پیشنویس میگوید متن مورد بحث شامل «اعلام پایان جنگ» در همه جبههها، از جمله لبنان، برای کل مدت مذاکرات است. دو مقام ایرانی نیز گفتهاند مفاد این یادداشت تفاهم صرفاً مربوط به دوره مذاکرات برای دستیابی به یک توافق گستردهتر و دائمی خواهد بود.
در بخش دیگری از گزارش آمده است که تنگه هرمز همچنان یکی از مهمترین نقاط اختلاف میان دو طرف است. انتظار میرود توافق، امکان ناوبری آزاد در این آبراه حیاتی را فراهم کند؛ مسیری که پیش از جنگ، حدود یکپنجم نفت و گاز جهان از آن عبور میکرد.
بر اساس برداشت آمریکا از یادداشت تفاهم، تنگه هرمز باید بلافاصله بازگشایی شود، اما محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر و پایگاههای انرژی ایران در خلیج فارس بهصورت تدریجی کاهش یابد؛ آن هم بسته به اینکه ایران تا چه اندازه تردد کشتیها را به سطح پیش از جنگ بازگرداند.
یک دیپلمات مطلع گفته ایران موافقت کرده است اجازه دهد تردد دریایی برای ۳۰ روز به سطح پیش از جنگ بازگردد، در حالی که دو طرف درباره توافق نهایی مذاکره میکنند. با این حال، روند مینروبی و بازگشایی کامل تنگه ممکن است هفتهها طول بکشد.
مقام ایرانی گفته است توافق، لغو محاصره دریایی آمریکا را «طی ۳۰ روز» و باز بودن تنگه هرمز را برای کل مدت مذاکرات در بر میگیرد؛ اما یک مقام آمریکایی تأکید کرده که واشنگتن هیچ جدول زمانی مشخصی برای این موضوع تعیین نکرده است.
همچنین به گفته واسطهها، مذاکرهکنندگان ایرانی همچنان بر این موضع پافشاری میکنند که ایران و عمان، بهعنوان دو کشور همجوار تنگه، حق دارند پس از دوره اولیه درباره وضع نوعی هزینه خدمات برای کشتیهای عبوری تصمیم بگیرند. ترامپ اما روز چهارشنبه بار دیگر گفت این آبراه بینالمللی باید بدون عوارض یا هزینه برای همه باز بماند.
نیویورکتایمز مدعی شده شگفتانگیزترین و ظاهراً تازهترین بند اضافهشده به توافق، اشاره به ایجاد یک صندوق سرمایهگذاری برای ایران است. یک مقام ایرانی و یک دیپلمات رقم این صندوق را ۳۰۰ میلیارد دلار عنوان کردهاند؛ هرچند دیگر مقامهای درگیر در میانجیگری این رقم را تأیید نکردهاند.
مقام ایرانی این طرح را نوعی «برنامه بازسازی» توصیف کرده که در صورت امضای توافق نهایی به ایران وعده داده خواهد شد. پیشتر تهران خواستار دریافت غرامت بابت خسارتهای ناشی از بمبارانها شده بود؛ خسارتهایی که برخی مقامهای ایرانی آن را بین ۳۰۰ میلیارد تا یک تریلیون دلار برآورد کردهاند.
دو دیپلمات مطلع از آخرین پیشنویس نیز این طرح را یک «صندوق سرمایهگذاری» بینالمللی توصیف کردهاند که ایالات متحده در صورت توافق نهایی، به تسهیل آن کمک خواهد کرد.
به نظر میرسد این پیشنهاد نسخهای تازه از ایدهای باشد که پیشتر از سوی استیو ویتکاف، فرستاده خاورمیانه ترامپ، و جرد کوشنر، داماد رئیسجمهور آمریکا، مطرح شده بود. هر دو در حوزه املاک و سرمایهگذاری فعالاند و به گفته برخی واسطهها، پیشنهاد راهاندازی پروژههای ساختمانی در تهران و ایجاد صندوق سرمایهگذاری در صورت دستیابی به توافق را دادهاند.
مقامهای ایرانی نیز گفتهاند که تهران به مذاکرهکنندگان آمریکایی پیشنهاد کرده شرکتهای آمریکایی، از جمله شرکتهای بزرگ نفت و انرژی، بتوانند برای سرمایهگذاری و مشارکت اقتصادی وارد ایران شوند.
بر اساس ادعای نیویورکتایمز، پیشنویس توافق شامل تعهد دو طرف برای مذاکره درباره سرنوشت اورانیوم غنیشده ایران است. این مذاکرات قرار است در مرحله دوم انجام شود و درباره نحوه تعیین تکلیف حدود ۹۷۰ پوند اورانیوم ایران که قابلیت غنیسازی سریع تا سطح تسلیحاتی دارد، تصمیمگیری شود. همچنین حدود ۱۰ تن مواد هستهای غنیشده در سطوح پایینتر نیز باید در مذاکرات تعیین تکلیف شود.
ترامپ ابتدا گفته بود این ذخایر باید به آمریکا منتقل شود، اما ایران خواستار آن است که بخشی از اورانیوم غنیشده در خاک خود، تحت نظارت بازرسان بینالمللی رقیق شود و بخشهایی دیگر به کشور ثالث منتقل شود.
ترامپ این هفته در شبکه اجتماعی خود نشانههایی از انعطاف نشان داد و گفت رقیقسازی تحت نظارت بازرسان بینالمللی یا انتقال ذخایر به کشور ثالث نیز قابل قبول خواهد بود؛ اما روز چهارشنبه اعلام کرد که با انتقال آن به روسیه یا چین راحت نیست.
به گفته مقام ایرانی، در نسخهای از پیشنویس توافق، ایران برنامه هستهای خود را در ازای تعهد واشنگتن به عدم افزایش تحریمها در طول مذاکرات برای توافق نهایی، به حالت تعلیق درمیآورد. همچنین در صورت دستیابی به توافق نهایی، تحریمهای موجود آمریکا علیه ایران بهتدریج لغو خواهد شد.
در بخش دیگری از گزارش آمده است که توافق چارچوبی میتواند زمینه آزادسازی بخشی از داراییهای مسدودشده ایران را فراهم کند. سه مقام آشنا با پیشنویس گفتهاند این موضوع در متن مورد بحث وجود دارد، اما ممکن است آنچه روی کاغذ آمده با توافق شفاهی دو طرف تفاوت داشته باشد.
برآورد میشود ایران حدود ۲۴ میلیارد دلار دارایی مسدودشده در بانکهای خارجی داشته باشد و تهران تأکید کرده که مذاکرات معنادار بدون آزادسازی این داراییها آغاز نخواهد شد.
این موضوع برای ترامپ حساسیت سیاسی بالایی دارد؛ زیرا او پیشتر بهشدت از باراک اوباما به دلیل انتقال ۱.۷ میلیارد دلار به ایران در جریان آزادی چهار آمریکایی بازداشتی انتقاد کرده بود؛ موضوعی که منتقدان آن را ماجرای «پالتهای پول نقد» نامیدند.
به همین دلیل، تیم ترامپ در حال بررسی سازوکارهایی است که شامل نقشآفرینی کشورهای دیگر، از جمله قطر، برای آزادسازی وجوه ایران باشد؛ بهگونهای که آمریکا مستقیماً متهم به پرداخت نقدی به ایران نشود.
انتظار میرود نسخه مکتوب پیشنویس، متعهد به آزادسازی تدریجی بخشی از این داراییها شود. مقام ایرانی و دو دیپلمات مطلع گفتهاند ایران خواستار دسترسی به ۲۰ میلیارد دلار از داراییهای مسدودشده خود در خاورمیانه است.
بر اساس این گزارش، با وجود نزدیکتر شدن برخی مفاد به توافق، هنوز اختلافها بر سر زمانبندی بازگشایی تنگه هرمز، نحوه لغو محاصره دریایی، سرنوشت اورانیوم غنیشده، شیوه آزادسازی داراییهای ایران و تضمینهای لازم برای پایان جنگ پابرجاست؛ اختلافهایی که میتواند سرنوشت این پیشنویس را تعیین کند.