اقتصاد۲۴- ناترازی انرژی در ایران، طی سالهای اخیر وارد مرحله پیچیدهای شده بود که جنگ ۴۰روزه اخیر هم این موضوع را تشدید کرد، به طوریکه حمله به بعضی تأسیسات زیرساختی انرژی ازجمله پالایشگاههای گازی عسلویه، این ناترازی را پررنگتر از قبل کرد.
با این حال برخی کارشناسان، راهحلهای مختلفی را برای عبور از این مشکل مطرح میکنند که از آن جمله میتوان به واقعیسازی قیمت حاملهای انرژی، تولید و عرضه خودروهای کممصرف و برقی، تولید و عرضه لوازم گرمایشی و سرمایشی استاندارد و کممصرف، افزایش راندمان نیروگاههای تولید برق کشور، اجرای دقیق مفاد تبصره ۱۹ ساختمان در حوزه مصرف انرژی، اصلاح موتورخانههای مسکونی، تجاری، صنعتی و دولتی، توسعه حملونقل عمومی و درنهایت فرهنگسازی مصرف بهینه انرژی اشاره کرد.
در این میان موضوع بنزین و لزوم مصرف بهینه آن از اهمیت بالایی برخوردار است تا در بلندمدت باعث نشود کشور در بحث تولید و واردات این فراورده مهم دچار چالش شود، اما این سوال وجود دارد که امکان رسیدن به نقطه بهینه در مصرف بنزین وجود دارد؟
به اذعان کارشناسان، ایران در حوزه مصرف بنزین در زمره بدترین کشورهای جهان قرار دارد و این الگوی مصرف نادرست، به افزایش شدید ناترازی و تراز نبودن تولید برای تقاضای داخلی منجر شده است.
درباره این موضوع وزیر نفت با بیان اینکه کشور هزینههای بالایی را برای واردات بنزین میپردازد معتقد است که شاید بتوانیم بدون اینکه در سطح رفاه مردم تأثیر منفی بگذارد، مصرف بنزین را به نقطه بهینه برسانیم و در نتیجه با مصرف بهینه، هزینه واردات بنزین را کاهش دهیم.
پاکنژاد البته به مردم اطمینان داده که بیشک در وضعیت اقتصادی موجود، تصمیمی خارج از توان و بضاعت مردم گرفته نخواهد شد و باید عرضه بنزین کشور بهطور خاص مدیریت شود.
وزیر نفت با بیان اینکه هموطنان بدانند اساساً هیچ راهکاری که موجب واردشدن فشار اقتصادی بیشتر به آنها شود، مدنظر قرار نخواهد گرفت، تأکید کرد: در حوزه مدیریت بنزین، مجموعهای از راهکارها شامل اثرگذاری سهمیهها و استفاده از روشهای غیرقیمتی مانند توسعه مصرف سوختهای جایگزین همچون سیانجی در دستور کار قرار دارد.
به گفته مسوولان، در حوزه تولید، بهدلیل توانمندیهای وزارتخانههای نفت و نیرو، عملکرد قابل قبولی داشتهایم و با وجود تحریمهای گسترده، موفق به استخراج و صادرات نفت شدهایم. با این حال در این باره دولت دو مسیر واضح پیشرو دارد: نخست واردات سوخت که مستلزم ارزبری گسترده و درنتیجه کاهش مستقیم بودجه حیاتی دارو و کالاهای اساسی کشور است.
مسیر دوم، مدیریت هوشمندانه مصرف و افزایش همزمان تولید است که هماکنون با تلاش متخصصان در وزارتخانههای نفت و نیرو برای احیای زیرساختهای آسیبدیده در جریان تهاجمهای اخیر، فعالانه دنبال میشود.
یکی از این راهکارها لزوم خودکنترلی جدی دولت در ادارات و توسعه سریع نیروگاههای انرژی خورشیدی و بخش اصلی و کلیدی راهکار، مشارکت آگاهانه مردم در مدیریت مصرف است. اگر فقط ۳۰ درصد از مصرف انرژی در تهران کاسته شود، جهش چشمگیری در کشور رخ خواهد داد، این در حالی است که سال گذشته حدود ۵.۵ میلیارد دلار از منابع ارزی کشور را فقط برای واردات بنزین سوزاندهایم.
به گفته رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی اکنون اصلاح قیمت حاملهای انرژی در دستور کار نیست و مدل پاداشمحور و انتفاع عمومی جایگزین افزایش قیمتها میشود. در نتیجه افزایش قیمت حاملهای انرژی به دلیل شرایط اقتصادی و دغدغههای اجتماعی در زمان حاضر شدنی و منطقی نیست.
بر این اساس، استراتژی تازه دولت جایگزینی کامل افزایش قیمت با مدل انتفاع عمومی است. بدین معنا که بهجای اعمال فشار بر سبد معیشتی خانوار، بهازای هر میزان کاهش مصرف انرژی، پاداش نقدی مستقیم به مردم پرداخت میشود. رویکرد تشویقی بهویژه در بخش صنایع نیز بهطور جدی دنبال میشود تا با کاهش ناترازی و بینیازی از واردات، صنایع کشور دیگر دچار قطعی انرژی و توقف تولید نشوند.
بیشتر بخوانید:رونمایی از طرح جایگزین گرانی بنزین / جنگ سوم چقدر به زیرساختهای انرژی خسارت زد؟
طبق اظهارات سقاب اصفهانی، نیاز به واردات ۳۰ میلیون لیتر بنزین در روز، سالانه حدود ۸ میلیارد دلار ارزبری روی دست کشور میگذارد، درحالیکه اگر هر خانواده ایرانی فقط یک لیتر بنزین کمتر مصرف کند، میتوان بخش عمدهای از این ناترازی ۲۵ تا ۳۰ میلیون لیتری را بدون هیچ هزینهای برطرف کرد.
جدای از بحث جنگ تحمیلی، وضعیت فعلی ناترازی انرژی به تصریح تحلیلگران، نتیجه تصمیمگیریهای بدون کارشناسی سالهای گذشته است، اما تداوم روند کنونی مصرف و هدررفت منابع انرژی دیگر ممکن نیست و مسئولان باید اصلاحات ساختاری در حوزه مصرف و ترویج فرهنگ صرفهجویی را مدنظر قرار دهند.
بر این اساس، مدل حکمرانی استانی انرژی که ازسوی دولت مطرح شده، طرحی همسو با تمرکززدایی است؛ هدف اصلی طرح دولت محلیسازی مدیریت تقاضاست، در این مدل استانداریها میتوانند باتوجه به ظرفیتهای منطقهای، برای بهینهسازی مصرف انرژی سیاستهای تشویقی یا تنبیهی تعریف کنند و مدیریت بهینه مصرف بهجای نگاه دستوری از مرکز، به نوعی مطالبه محلی تبدیل شود.
بخشی از طرح دولت شامل تمرکززدایی و واگذاری مدیریت مصرف بنزین و گاز به استانداریها، شهرداریها و بخش خصوصی میشود، در این باره رئیس کمیسیون مشترک صنایع و انرژی مجلس گفته که استراتژی جدید دولت از تصمیمگیریهای متمرکز در پایتخت بهسمت مدیریت بوممحور تغییر خواهد کرد.
با تمام این اوصاف، در موضوع مدیریت مصرف بنزین تلاش دولت بر این است که تصمیمها بهگونهای اتخاذ شود که معیشت مردم آسیب نبیند. باور دولت بر مدیریت مصرف بنزین با هدف بی نیازی از واردات است و به تاکید معاون اول رییس جمهور، تلاش بر این است که تصمیمها بهگونهای اتخاذ شود که معیشت مردم آسیب نبیند، اما در عین حال باید واقعیات اقتصادی کشور و تحولات رخداده را نیز در نظر گرفت و شرایط را مدیریت کرد.
در نتیجه راهبرد دولت، مدیریت مصرف انرژی و صرفهجویی در بخش خانگی با همکاری مردم است، زیرا باید تا جای ممکن انرژی مورد نیاز صنایع تأمین شود. بنابراین، باید بهسمت صرفهجویی انرژی در بخش خانگی و تأمین انرژی بخشهای مختلف تولید ازجمله صنعت، پتروشیمی و کشاورزی حرکت کنیم.
نکته پایانی اینکه حل مشکل ناترازی انرژی در کشور اگرچه در اوضاع جنگی کنونی به مسئلهای الزامی و اجتنابناپذیر برای ایران تبدیل شده، اما عبور موفق از این وضعیت میتواند زمینهساز اصلاح بنیادین ساختار مصرف انرژی در کشور باشد. به اعتقاد کارشناسان، تحقق این مهم منوط به نوعی برنامهریزی و سیاستگذاری درست، کلان و آیندهنگرانه است، نه مقطعی، سیاسی و تسکینی.