تهدید رئیس جمهور آمریکا به بازگرداندن ایران به عصر حجر / آیا سخنان ترامپ مصداق جنایت جنگی نیست؟

اقتصاد۲۴- دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده بامداد پنجشنبه ۱۳ فروردین در نخستین سخنرانی خود خطاب به ملت آمریکا، یک ماه پس از تجاوز به ایران، ضمن طرح برخی ادعا‌های بی پایه و اساس درباره اثرگذاری جنگ تحمیل شده به ایران، برای چندمین بار ادعا کرد که در صورت عدم دستیابی به توافق، حملات آمریکا ادامه خواهد یافت و در اینصورت ایالات متحده به تمام نیروگاه‌های برق ایران حمله شدید و همزمان خواهد کرد.

رییس‌جمهور آمریکا که در یک ماه گذشته بار‌ها و بار‌ها اهداف متفاوت و زمانبندی‌های متنوعی را برای پایان تجاوز نظامی به ایران مطرح کرده در بخش دیگری از این سخنرانی با اشاره به اینکه طی «دو تا سه هفته آینده» حملات بیشتری انجام خواهد شد، در اظهاراتی که مصداق عینی اعتراف به جنایت جنگی است گفت: «ما آنها را به‌شدت هدف قرار خواهیم داد و به عصر حجر بازخواهیم گرداند.»

دقایقی پس از این سخنرانی ترامپ، وزیر جنگ او این جمله «به عصر حجر بازخواهیم گرداند» را در حساب کاربری خود در شبکه ایکس منتشر کرد.

این سخنان ترامپ و تکرار آن توسط وزیر جنگ جنگ طلب او، با واکنش‌های بسیاری در فضای رسانه‌ای و شبکه‌های مجازی روبه رو شد. در نخستین واکنش‌ها که عمدتا بر محور‌های نقد حقوقی و سیاسی متمرکز بود، چند نکته از سوی کارشناسان روابط بین الملل و حتی مقام‌های پیشین آمریکایی به شکل پررنگ تری مطرح شد:

استفاده ترامپ و وزیر جنگ او از عبارت «برگرداندن به عصر حجر» که در ادبیات نظامی به معنای ویرانی بی‌رویه و سیستماتیک زیرساخت‌های حیاتی یک کشور (برق، آب، ارتباطات، شبکه‌های راهداری و بیمارستان‌ها) است، آن را دقیقا در مقابل قواعد جنگ قرار داده است. اما این سخن و سایر تهدید‌های رئیس جمهور آمریکا چگونه در تضاد با حقوق بین الملل و قواعد جنگ قرار می‌گیرد:

نقض اصل «تناسب در حقوق بین‌الملل»

اصل تناسب در حقوق بین‌الملل (مصوب کنوانسیون‌های ژنو و پروتکل‌های الحاقی آن) ایجاب می‌کند که حمله نظامی نباید خسارتی به غیرنظامیان یا زیرساخت‌های غیرنظامی وارد کند که «مزایای نظامی مستقیم» آن را توجیه نکند؛ بنابراین عبارت «برگرداندن به عصر حجر» به معنای ویرانی کلان (Massive Destruction) است. ویرانی گسترده زیرساخت‌های یک کشور چند دهه میلیونی تنها برای اهداف نظامی محدود، قطعاً غیرمناسب (Disproportionate) و به صورت خودکار فاقد توجیه حقوقی است.

مصداق بارز «حمله به اشیاء غیرنظامی و زیرساخت‌های حیاتی»

طبق قواعد جنگ، هدف قرار دادن زیرساخت‌هایی که برای بقا غیرنظامیان حیاتی هستند (مانند نیروگاه‌های برق، تصفیه‌خانه‌های آب، سد‌ها و بیمارستان‌ها) ممنوع است.

بیشتر بخوانید:چرا کشورهای خلیج فارس از کشیده شدن به جنگ اجتناب کرده‌اند؟/تهران نیازی به پیروزی در جنگ هوایی ندارد

دونالد ترامپ در سخنان خود به صراحت از هدف قرار دادن شدید و همزمان تمام زیرساخت‌های ایران سخن می‌گوید و همزمان وقتی ادعای بازگرداندن ایران به عصر حجر را مطرح می‌کند قابل تعبیر به نیت او برای نابودی شبکه برق، اینترنت، جاده‌ها و تاسیسات آب است. هدف قرار دادن این زیرساخت‌ها، نقض فاحش ماده ۵۴ پروتکل اول کنوانسیون‌های ژنو (ممنوعیت حمله به اشیاء ضروری برای بقا غیرنظامیان) است.

آیا این سخنان مصداق «جنایت جنگی» است؟

در حالی که برخی کارشناسان بر این باورند که از منظر کیفری، صرف بیان چنین سخنانی به‌تنهایی به‌عنوان «جنایت جنگی» شناخته نمی‌شود و طبق رویه‌های دیوان کیفری بین‌المللی، برای احراز جنایت جنگی، وقوع عمل مجرمانه و وجود قصد (نیت) لازم است، اما چنین اظهاراتی می‌تواند در صورت وقوع حمله، به‌عنوان نشانه‌ای از قصد قبلی در بررسی‌های حقوقی مورد استناد قرار گیرد.

در نظام عدالت بین‌المللی (از جمله اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی - رم)، این تهدید‌ها می‌تواند به چند اتهام جنایت جنگی تبدیل شود:

نخست‌وزیر انگلیس: ترامپ می‌خواهد من را تحت فشار قرار دهد تا نظر خود را تغییر دهم و به این جنگ کشیده شوم

جنایت جنگی از نوع «حمله بی‌تفکیک» (Indiscriminate Attack): طبق قواعد، حملاتی که ماهیت آنها به گونه‌ای است که بین اهداف نظامی و غیرنظامیان یا زیرساخت‌های حیاتی تفاوتی قائل نمی‌شوند، جنایت جنگی محسوب می‌شوند. تهدید به زدن «به شدت» و ویرانگر، نشان‌دهنده رویکرد بی‌تفکیک به جان غیرنظامیان است.

جنایت جنگی از نوع «ویرانی گسترده و غیرقانونی» (Extensive Destruction of Property طبق ماده ۸ (۲) اساسنامه ریم، ویرانی گسترده و غیرمجاز اموال که به موجب حقوق بین‌الملل توجیه نشود و با ضرورت نظامی تناسب نداشته باشد، یک جنایت جنگی مستقل است.

جنایت علیه بشریت (بخش غیرنظامی): برگرداندن زیرساخت‌های حیاتی به عصر حجر، عملاً محکوم کردن میلیون‌ها غیرنظامی به گرسنگی، بی‌آبی، نبود بهداشت و مرگ است. در حقوق بین‌الملل، ایجاد شرایط زندگی به قصد نابودی بخشی از جمعیت، مصداق بارز جنایت علیه بشریت است.

جنایت «تروریسم دولتی» و «آزار و اذیت روانی جمعی»: تهدید علنی و رسانه‌ای به نابودی کامل زندگی روزمره یک ملت، نوعی آزار و اذیت سیستماتیک و ترور روانی (Psychological Terror) محسوب می‌شود که خود ناقض کنوانسیون‌های مربوط به حقوق بشر و حقوق بشردوستانه است.