قیمت سکه

اقتصاد۲۴ – سکه ها را می توان قدیمی ترین پول و سرمایه بشر پس از آن دانست که دست از معامله پایاپای یا کالا به کالا برداشت. سکه ها اولین نشانه هایی بودند از پیدا شدن طبقات در جامعه و سکه های زر و نقره و برنز و البته سکه های سیاه که بی ارزش ترین دسته در میان قدیمی ترین پول های جهان بودند را می توان نخستین پول رسمی برای ملت های مختلف دانست.
در دورانی که نه مرز این چنین بود که امروز است و نه سفر کردن این قدر سخت و دشوار و کوچ نشینی حتی سنت آدمیان بود، برای یافتن ارزش هر کالا یا گرفتن خدمات سکه ها بهترین گزینه بودند.
فرقی نمی کرد از چین ابریشم می آوردی یا از هند ادویه و یا از ایران زعفران و از روم فلز گذاخته ، هر کسی می دانست سکه طلا چه معنایی دارد و سکه های نقره چه ارزشی و نیاز به صرافی و بانک برای تبدیل پول نبود تا وقتی این سکه های طلایی بودند.

سکه طلا از کجا آمد ؟

سکه طلا نیز به طور معمول سکه‌ای است که از فلز زرد گران بهایی که طلا  گفته می شد، ساخته شده است و  بیشتر سکه‌های طلا که پس از سال 1800 میلادی ضرب شده‌اند، دارای ۹۰ تا ۹۲٪ طلای ۲۲ عیار خالص هستند و در واقع اگر پیش از این تاریخ گاه بازرگانان و عموم مردم باید در هر سفر ترازو می بردند تا سکه وزن کنند اما یک قرارداد جمعی باعث شد که پس از این تاریخ سکه های طلا، وزن و عیار مشخص تری پیدا کنند؛ و شاید درنهایت نیز همین حافظه جمعی قدیمی و تاریخی است که انسان ها در هر جای جهان حتی بی نیاز به آموزش خاصی مفهوم سکه های طلا و شمش های طلا را به خوبی می دانند و شاید باز به مدد همین حافظه جمعی است که در رحال حاضر نیز هم چنان میل به داشتن طلا و حتی سکه های ویژه در هر کشور نه تنها کم نشده که افزون نیز شده است.

سکه ، مفهمومی همه فهم برای همه مردم

اما آن چه اکنون بیشتر به نام سکه در مفهوم عامه وجود دارد یک تکهٔ کوچک از فلز طلاست که روزگاری فلز خورشید خوادنده می شد. این سکه نیز به طور معمول دایره‌شکل و تخت است و تقریبا شما با هر کس که از سکه سخنت بگویید همین فلز دایره ای را تصور می کند و البته که این سکه ها نیز زمانی معتبر هستند که م توسط یک دولت برای داد و ستد اقتصادیِ یک جامعه  تضمین شوند.
در روزگاران تازه که جهان حالا نه تنها انواع پول های مختلف را تجربه کرده و حتی بیش از آن می تواند با تنها چند کلیک پول جا به جا کند اما سکه ها مفهوم تازه ای یافته اند.

دو مفهوم اصلی برای اهمیت سکه ها را اول یادبودی که دولت ها با ضرب سکه گرامی می دارند و دوم استفاده از سکه ها به عنوان سرمایه اقتصادی و پشتوانه مالی در نزد شهروندان است.
سکه‌های یادبود اما سکه‌هایی هستند که در مناسبت‌های مذهبی و سیاسی خاص یا در گرامی‌داشت چهره‌های علمی و فرهنگی هر کشور ضرب می‌شوند. هم چنین باید توجه کرد که این سکه‌های یادبود می‌توانند در قالب سکه‌های رایج کشور یا به صورت سکه‌های نقره و طلای یادبودی که وارد اقتصاد نمی شوند و در گردش قرار نمی گیرند، باشد.

ضرب سکه در ایران از قدیمی ترین ضرب سکه ها در جهان

سابقه ضرب سکه طلا در ایران اما به زمان حکومت داریوش اول از پادشاهان هخامنشی باز می گردد و هر چند گفته می شود قدیمی ترین سکه جهان در جایی در پاکستان و مربوط به تمدن دره سند است اما سکه های یافت شده ایرانی را نیز باید از قدیمی ترین این سکه ها دانست.
 با ارزش‌ترین  سکه ایرانی در دوران هخامنشی نیز دریک نام داشته و از جنس طلا بوده است. سکه باارزش دیگر سیگل بوده که جنس ان نیز از نقره بود. در نرخ برابری نیز هر ۲۰ سکه سیگل به اندازه  یک سکه دریک بود. ایرانیان همواره در طول تاریخ با اسامی مختلف سکه های متفاوتی را ضرب می کردند و حتی عیار سکه‌های طلا تا پیش از ماشینی شدن ضرب آن  در دوران ناصرالدین شاه، به طور معمول ثابت و نزدیک به طلای خالص بود، اما در نهایت به عنوان واحد پول، طراحی و وزن آن ها به تشخیص حکومت وقت تغییر می کرده است.

در نهایت اما نخستین بار با ورود ماشین ضرب سکه  بود که مساله استانداردسازی اندازه و وزن سکه‌های رسمی  مطرح شد و در سال ۱۲۹۳ هجری قمری بود که این استاندارد سازی آغاز شد و به این ترتیب سکه‌های طلا با عیار ۹۰۰ در هزار و با واحد تومان ضرب و وارد چرخه پولی ایران شد.

بعدتر و  در دوران پهلوی اول و از سال 1310 بود که ضرب سکه‌های طلای ایران با استاندارد امروزی (از نظر قطر دایره و وزن سکه) آغاز شد. سکه‌های ضرب شده  در دوران پهلوی را نیز به نام سکه پهلوی می خوانند و پس از انقلاب سال 1357 بود که سکه بهار آزادی به همان وزن و عیار اما با طرحی تازه جایگزین سکه های پهلوی شد و حالا در ایران سکه بهار آزادی را باید  مشهورترین سکه در نظر ایرانیان دانست. سکه ای که حتی در دوره ای طولانی نزدیک به بیش از سه دهه نامش با مهریه و سفره های عقد ایرانیان پیوند خورده است و حالا دیگر کمتر کسی از پیرو جوان است که با این مفهوم آشنا نباشد.

سکّهٔ بهار آزادی، سکه طلای ضرب شده توسط دولت است که از سال 1358 و به مناسبت پیروزی و یادبود انقلاب بهمن 1357 توسط دولت وقت و در قطع‌های مختلف ضرب شده‌است.  عیار طلای به کار رفته در این سکه  ۹۰۰ در ۱۰۰۰ است و به ظور معمول هر سال در ضرابخانه بانک مرکزی ضرب می شود و پس از آن از طریق بانک ها یا صرافی های مجاز وارد شبکه توزیع در بازار می شود.
در واقع پس از پیروزی انقلاب ایران در سال 1357 ، سکه های موسوم به  بهار آزادی به دو شکل ضرب و توزیع شد؛ اولین نوع این سکه ها که در فاصله سال های 1358 تا 1370 ضرب شده است را اکنون با عنوان سکه طرح قدیم می شناسند که  تصویر یک روی این سکه مزین به نام حضرت علی است که نام «علی» 3 بار به خط معقلی تزیینی در داخل یک شش ضلعی آمده است و نام بانک ملی ایران در زیر آن وجود دارد. تصویر روی دیگر سکه بهار آزادی طرح قدیم نیز بارگاه امام رضا(ع) به همراه عبارت نخستین بهار آزادی است.
در سال ۱۳۷۰ بود که بنیاد حفظ آثار و یاد امام خمینی مصوبه‌ای به دولت ابلاغ کرده و طبق آن بانک مرکزی جمهوری اسلامی موظف شد که تصویر بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران بر روی سکه‌های بهار آزادی هک کند؛ و این طور بود که در دومین سال ارتحال امام خمینی (ره) سکه بهار آزادی در بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران ضرب شد.
در واقع پس از دهه اول انقلاب بود و از سال  1370 ضرب سکه بهار آزادی با طرح جدید معروف به سکه امامی آغاز شد و این سکه های جدید جای سکه های بهار آزادی طرح قدیم را در بازار گرفتند. این نوع سکه که به عنوان سکه تمام طرح جدید در بازار عرضه می‌شود، تصویر یک طرف آن تصویر آیت الله خمینی (ره) و تصویر طرف دیگر آن هم بارگاه امام رضا (ع) ضرب شده بود.
این دو نوع سکه از نظر وزن و عیار هیچ تفاوتی ندارند و هر دو با عیار ۹۰۰ در هزار و وزن  ۸٫۱۳۵۹۸ گرم ضرب شده اند.

قطع و اندازه طلای سکه های بهار آزادی و سکه امامی

در این میان باید توجه کرد که سکه‌های بهار آزادی قطع‌ها و اندازه و وزن های مختلفی  دارد که می توان به  ربع سکه، نیم سکه، تمام سکه، دو نیم و تمام بهار آزادی اشارخ کرد. همچنین از سال ۱۳۸۹ نیز سکه‌های کوچک‌تر دیگری به نام سکه‌های گرمی نیز در بازار عرضه شد که وزن آن‌ها از ربع سکه کمتر است.
نرخ سکه تمام که همواره معیار اصلی برای سنجش وضعیت بازار انواع سکه به حساب می‌آید، معمولا به دو شکل طرح جدید (سکه امامی) و طرح قدیم (بهار آزادی) در بازار وجود دارد و البته نرخی که به عنوان شاخص اصلی برای قیمت سکه در بازار تعیین کننده است ، بیان‌گر وضعیت کلی بازار سکه در جهت ثبات یا نوسان نرخ‌ها نیز محسوب می‌شود و به طور عادی و معمولی نرخ دو سکه در بازار آزاد به هم نزدیک بوده و در حال حاضر نیز فراوان‌ترین نوع سکه موجود در بازار سکه‌های امامی هستند.

سکه هایی که وکیوم  و بسته بندی می شوند

ماجرای پوشش داشتن برای سکه ها اما به چند دهه قبل و اوایل انقلاب بازمی‌گردد. در آن زمان، صرافی‌ها و سکه‌فروش‌های معتبر برای اینکه خیال مشتری را از اصل بودن سکه راحت کنند، کارت ویزیت خود را هم همراه با سکه به مشتری می دادند تا از خرید سکه خود مطمئن باشد. اما این روند چنان ادامه یافت و جدی شد که برخی از صرافی‌ها و طلا فروشی ها برای افزایش اعتبار خود در فروش سکه  و البته زیبائی بیشتر خدمات خود تصمیم گرفتند که سکه‌ها را روی کارت‌های ویزیت خود پرس کنند.
در ادامه این ماجرا آن قدر جدی شد که برخی از مردم تصور کردند اگر سکه ای وکیوم نداشته باشد فاقد اعتبار است در حالی که این مساله ابدا درست نیست و تمامی سکه های باز که بدون وکیوم خرید و فروش می شوند اگر توسط بانک مرکزی ایران ضرب شده باشند دارای همان قیمت سکه با وکیوم و همان ارزش هستند.

انواع سکه های طلا در بازار

  بانک مرکزی ایران سکه های بهار آزادی را در چند مدل مختلف معمولا به بازار عرضه می کند که معروف ترین آنان به این شرح است:
سکه تمام بهار آزادی (طرح قدیم)، سال ضرب ۱۳۵۸ تا ۱۳۸۶ با عیار ۹۰۰ و وزن ۸.۱۳ گرمی
سکه تمام  بهار آزادی (طرح جدید-امامی)، سال ضرب ۱۳۸۶ با عیار ۹۰۰ و وزن ۸.۱۳ گرمی
نیم تمام سکه بهار آزادی (طرح قدیم)، سال ضرب ۱۳۵۸ تا ۱۳۸۶ با عیار ۹۰۰ و وزن ۴.۰۷ گرمی
سکه ربع بهار آزادی (طرح قدیم)، سال ضرب ۱۳۵۸ تا ۱۳۸۶ با عیار ۹۰۰ و وزن ۲.۰۳ گرمی
سکه یک گرمی بهار آزادی، سال ضرب ۱۳۹۰ به بعد با عیار ۹۰۰ و وزن ۱.۰۱ گرمی

اما جدیدترین مدل از این سکه ها نیز سکه یک گرمی است که آغاز ضرب آن در بانک مرکزی بعد از سال 1390 و همزمان با کم شدن توان خرید مردم بوده است.
البته باید توجه کرد که در سال های اخیر بیشتر مردم برای مناسبات و هدیه دادن به مدل های مختلف سکه پارسیان رو آورده اند که دارای سکه های زیر یک گرم است و این نشان می دهد توان خرید شهروندان چقدر کاهش یافته است. این در حالی است که عیار سکه یک گرمی 22 و عیار سکه های پارسیان نیز 18 است.

سکه‌ها بانکی و غیر بانکی در بازار کدام ها هستند؟

باید به این مهم نیز توجه کرد که در بازار سکه های غیربانکی نیز موجود هستند که ارزان تر از سکه های بانکی خرید و فروش می شوند به همین دلیل بسیاری در زمان خرید سکه برای پس انداز به سراغ سکه های بانکی می روند و برای هدیه دادن در مناسبت ها ترجیح می دهند از سکه های غیربانکی استفاده کنند.
 باید توجه کرد که برای شناخت سکه بانکی از غیر بانکی نیز روش هایی وجود دارد و در سکه‌های غیر بانکی طرح بارگاه امام رضا (ع) نامنظم است و سکه تاب دارد. اما مهم‌ترین فرق این دو سکه این است که وزن سکه بهار آزادی بانکی همیشه ثابت است. اما وزن سکه‌های غیربانکی ممکن است متفاوت و کمتر از حد استاندارد باشد.

مهم ترین عوامل تغییر قیمت سکه در بازار ایران

معمولا عوامل مختلفی  وجود دارد که بر قیمت سکه طلا تاثیر می گذراند که برخی از آنان داخلی و برخی دیگر عوامل خارجی هستند.
برای مثال قیمت جهانی طلا همواره یکی از عوامل محل و تاثیرگذار بر قیمت سکه طلا محسوب می شود. هم چنین اهمیت برابری ارزش دلار به ریال یکی دیگر از این عوامل است که چند نرخی شدن دلار و یا افزایش آن می تواند بر تنش یا افزایش قیمت سکه های طلا در کشور موثر باشد.
سال ضرب سکه نیز از عوامل مهم در قیمت گذاری محسوب می شود، چنان که سکه هایی که پس از سال 1386 ضرب می شوند دارای ارزشی نسبتا بیشتر نسبت به مدل های قبلی هستند و بر این اساس اگر اهل سرمایه گذاری در حوزه سکه طلا هستید بهتر است که انواع سکه طلا طرح جدید با ضرب سال ۱۳۸۶ به بعد را خریداری کنید.
دو مورد هزینه ضرب سکه و کارمزد عرضه سکه توسط بانک مرکزی نیز در قیمت سکه دخیل است.مثلا هزینه ضرب سکه معادل 7 هزار تومان در سال 1386 براورد شده و کارمز آن نیز 500 تومان در سال 1387 تعیین شده است.

اما یکی از مهم ترین عوامل در نوسان قیمت سکه های بهار آزادی در ایران مساله حباب سکه است که در حقیقت این حباب  فاصله قیمت حقیقی سکه و قیمت بازاری آن محسوب می شود که بر اثر عرضه و تقاضا ایجاد شده است.

باید توجه کرد که البته از میان معیار‌های تعیین‌کننده قیمت سکه ، 3 عامل قیمت جهانی طلا، قیمت دلار و حباب، به‌طور روزانه و گاهی حتی به صورت ساعتی و در طول یک روز چندین بار، در حال تغییر است و این امر باعث نوسان قیمت سکه می‌شوند.


حباب سکه چیست ؟


در بالا اشاره کردیم که حباب سکه یکی از مهم ترین عوامل در تعیین قیمت سکه و نوسان آن است . برای درک حباب سکه در ابتدا باید نحوه محاسبه قیمت سکه امامی را بدانیم. هم چننی لازم است به یاد بسپاریم که قیمت هر گرم طلا بر اساس  قیمت‌های جهانی محاسبه شود.
پس برای محاسبه قیمت سکه به ریال باید قیمت هر گرم طلا را در قیمت برابری دلار به ریال ضرب  کنیم و در عیار سکه امامی که 0.9 است آن را ضرب کنیم و در نهایت عدد حاصل را در وزن سکه امامی که ۸.۱۳۳ گرم است ضرب کنیم و به این ترتیب به ارزش ذاتی هر سکه دست پیدا خواهیم کرد.

خب اما سکه هایی که در بازار خریداری می شوند پس چرا معمولا گران تر از قیمتی هستند که با محاسبه از طریق بالا به دست می آید و در بسیاری از مواقع قیمت سکه در بازار برابر با ارزش ذاتی آن نیست؟ جواب این پرسش ، حباب سکه است.

باید توجه کرد که بنا به شرایط اقتصاد کشور و وضعیت بازار ممکن است قیمت سکه بالاتر یا پایین‌تر از رقم ارز ذاتی باشد و به این اختلاف قیمت چه در وضعیت بالاتر یا پایین تر بودن، حباب سکه گفته می‌شود. حباب سکه همان مساله ایی است که به ما می گوید برای یافتن دلایل نوسان قیمت سکه های طلا نباید تنها به قیمت جهانی طلا یا نوسان دلار بسنده کرد، چار که نوسانات ارزی ، نوسانات بورس ، تحریم طلا برای یک کشور ، تحریم هایی که می تواند منجر به عدم آزاد سازی اموال یا طلای خرانه یک کشور شود ، افزایش انتظارات تورمی ، چاپ بی رویه پول و کاهش ارزش پول می تواند منجر به نوسان جدی و بزرگ تر شدن یا در مواردی کوچک تر شدن حباب سکه شود را نباید از یاد برد.
در حقیقت نوسان قیمت سکه گاه می تواند به دلیل اهمیت آن در مناسبات اقتصادی و حباب هایی که به وجود می آید از نوسان قیمت طلا نیز بیشتر باشد.