اقتصاد۲۴- قیمتگذاری طلا در ایران تحت تأثیر ترکیبی از عوامل جهانی و داخلی انجام میشود. نخستین و مهمترین عامل، قیمت جهانی طلاست که در بازارهای بینالمللی و براساس اونس طلا معامله میشود. تغییرات قیمت اونس طلا معمولاً تحت تأثیر متغیرهایی مانند سیاستهای پولی فدرالرزرو آمریکا، وضعیت اقتصاد جهانی، نرخ بهره، تورم جهانی، تنشهای ژئوپلیتیک و میزان تقاضا برای داراییهای ایمن قرار میگیرد. هر زمان اقتصاد جهان با بیثباتی روبهرو باشد، سرمایهگذاران برای حفظ ارزش داراییهایشان به سمت طلا میروند و این افزایش تقاضا باعث رشد قیمت اونس میشود. در مقابل، زمانی که اقتصادها وضعیت باثباتتری دارند یا نرخ بهره افزایش مییابد، تقاضا برای طلا کاهش پیدا میکند و قیمت آن افت میکند.
در ایران، قیمت طلا بهشدت تحت تأثیر نرخ ارز نیز قرار دارد، زیرا طلا کالایی جهانی است و بهای آن براساس دلار محاسبه میشود. به همین دلیل حتی اگر قیمت جهانی طلا ثابت بماند، افزایش نرخ دلار در بازار داخلی موجب رشد قیمت طلا خواهد شد. در واقع، بازار طلا در ایران بهگونهای عمل میکند که دو متغیر اصلی یعنی قیمت اونس جهانی و نرخ دلار بازار آزاد هنگام محاسبه قیمتگذاری در نظر گرفته میشوند. فروشندگان و اتحادیهها معمولاً از فرمول مشخصی برای تبدیل قیمت جهانی به ریال استفاده میکنند و سپس اجرت ساخت و سود فروشنده را نیز اضافه میکنند تا بهای نهایی مشخص شود.
این ارتباط تنگاتنگ بین قیمت اونس جهانی و نرخ ارز باعث میشود بازار طلا در ایران در بسیاری از مواقع بیش از حد نوسان داشته باشد. وقتی دلار نوسان میگیرد، طلا نیز بهسرعت واکنش نشان میدهد و همین موضوع باعث شده بسیاری از مردم طلا و سکه را بهعنوان ابزار سرمایهگذاری کوتاهمدت و میانمدت انتخاب کنند. این نوسانها همچنین موجب میشود بازار طلا گاهی جلوتر از بازار ارز حرکت کند و حتی انتظارات تورمی نقش شتابدهندهای در افزایش قیمتها داشته باشد. در نتیجه، قیمت طلا نه تنها تابع واقعی نوسان ارز و اونس است، بلکه بخشی از تغییرات آن ناشی از هیجانات بازار و پیشبینیهای مردم است.
برخلاف طلای خام یا مصنوعات طلا که قیمت آنها با فرمولهای مشخص تعیین میشود، قیمتگذاری سکههای رایج مانند سکه امامی، نیمسکه و ربعسکه سازوکار متفاوتی دارد. در درجه اول، قیمت سکه نیز مبتنی بر قیمت اونس جهانی و نرخ دلار محاسبه میشود، اما وزن خالص طلا، عیار ۲۲ عیار و حق ضرب نیز در قیمتگذاری لحاظ میشود. با این حال، نکته مهمی که بازار سکه را از بازار طلا جدا میکند، نقش محسوس عرضه و تقاضا و تاثیر سیاستهای بانک مرکزی بر قیمت آن است. سکه برخلاف مصنوعات طلا، کالایی سرمایهای است و مردم آن را نه بهعنوان زیورآلات، بلکه بهعنوان دارایی قابل نقدشوندگی سریع خریداری میکنند؛ بنابراین میزان فروش یا نگهداری سکه توسط مردم تأثیر مستقیم بر قیمت دارد.
بسیاری از مواقع قیمت سکه حتی بالاتر از قیمت ذاتی آن معامله میشود؛ این اختلاف معمولاً به دلیل انتظارات تورمی یا کمبود عرضه در بازار رخ میدهد. وقتی مردم تصور میکنند قیمت ارز در آینده افزایش مییابد، تقاضا برای خرید سکه بالا میرود و همین رفتار قیمت سکه را بالا میکشد؛ در این حالت اصطلاحاً «حباب سکه» ایجاد میشود. حباب سکه به تفاوت قیمت واقعی سکه (براساس وزن طلا و نرخ ارز) با قیمت بازار گفته میشود. هرچه این اختلاف بیشتر باشد، نشان میدهد که قیمتها بیش از اندازه واقعی رشد کردهاند و بازار تحتتأثیر هیجان یا کمبود عرضه قرار دارد.
نقش بانک مرکزی در بازار سکه بسیار مهم است. بانک مرکزی معمولاً برای کنترل این بازار از ابزارهایی مانند پیشفروش سکه، عرضه سکه در بورس کالا یا مدیریت بازار ارز استفاده میکند. هر زمان بانک مرکزی سکه بیشتری به بازار عرضه کند، قیمتها کاهش مییابد و حباب تخلیه میشود. از طرفی، کاهش عرضه سکه یا مشکلات در توزیع آن میتواند باعث افزایش قیمت شود. در شرایطی که سیاستهای پولی و ارزی کشور با بیثباتی همراه باشد، بازار سکه نیز بهسرعت واکنش نشان میدهد و نوسانها شدت میگیرد؛ بنابراین یکی از عوامل اصلی تعیینکننده قیمت سکه علاوهبر محاسبات جهانی و داخلی، فضای روانی بازار و اقدامات سیاستگذار است.
با توجه به این عوامل، قیمتگذاری سکه فرآیندی چندمرحلهای و پیچیده است که تنها براساس محاسبه ارزش طلا انجام نمیشود، بلکه ترکیبی از متغیرهای اقتصادی، سیاستهای دولتی و رفتارهای سرمایهگذاران است. این موضوع باعث شده سکه در ایران بهعنوان یکی از پرریسکترین، اما جذابترین ابزارهای سرمایهگذاری شناخته شود. ثبات قیمت سکه زمانی امکانپذیر است که نرخ ارز کنترل شود، سیاستهای اقتصادی قابل پیشبینی باشند و عرضه متناسب با نیاز بازار انجام گیرد. در غیر این صورت، بازار سکه همچنان یکی از پرنوسانترین بخشهای اقتصاد باقی خواهد ماند.