اقتصاد۲۴- توییتها و پیامهای مقامات ایران و آمریکا به ویژه پیامی که علی لاریجانی شنبه ۱۱ بهمن ۱۴۰۴ در شبکه اجتماعی ایکس نوشت امیدها برای موفقیت دیپلماسی را افزایش داده است. وی در ایکس نوشت: «برخلاف فضاسازی جنگ رسانهای تصنعی، شکل گیری ساختاری برای مذاکرات در حال پیشرفت است.» گرچه ترامپ نیز طی هفته اخیر صحبتهایی درباره مذاکره کرده بود، اما برخی سناتورهای جمهوریخواه نسبت به این موضوع واکنش منفی نشان دادهاند.
با توجه به همه این موارد پرسشهایی درباره ساختار جدید مذاکرات و الزامات آن مطرح است. صباح زنگنه، دیپلمات و نماینده پیشین ایران در سازمان همکاری اسلامی در گفتوگو با فرارو به این بررسی این شرایط پرداخته است:
صباح زنگنه گفت: «در فضای دیپلماسی، مذاکره، تنها در یک چارچوب، ساختار درست، معنا و کارکرد واقعی پیدا میکند؛ در شرایطی که بر پایه اصول شناختهشده و استانداردهای حرفهای پیش برود. در ماههای اخیر، آنچه در روند گفتوگوهای ایران و غرب دیده شد، فاصله گرفتن از همین اصول بود. فاصلهای که نهتنها، روند تصمیمسازی را مختل کرد، بلکه سطوح بیاعتمادی را نیز افزایش داد. طرح مذاکره، بر اساس ماهیت خود، نیازمند احترام متقابل است. در غیاب این احترام، هیچ کشوری حاضر نیست وارد گفتوگوی واقعی و دقیق شود یا در مسیر دستیابی به تفاهم گام بردارد. نوع ادبیاتی که در برخی مقاطع از سوی طرف مقابل استفاده میشود، (چه در قالبهای تهدید و چه در قالب پیششرطهای یکجانبه)، عملاً مسیر رسیدن به توافق را از حالت طبیعی خارج میکند و گفتوگو را بیشتر به میدان جدال رسانهای نزدیکتر میکند تا یک فرآیند دیپلماتیک.»
وی افزود: «اصل مهم دیگر، برقراری توازن منطقی میان خواستههای طرفین است. هر تصمیم برای مذاکره زمانی موفق ارزیابی میشود که طرفها احساس میکنند نسبت به خواستههایشان عدالت نسبی برقرار است. این در حالیست که در ماههای اخیر، غالباً، عدم تناسب میان مطالب مطرح شده و واقعیتهای میدانی وجود دارد، بهگونهای که برخی درخواستها یا بیش از حد مجاز بودند یا بدون نظر گرفتن هزینههای تحمیلی به طرف مقابل، مطرح میشدند. ایران بارها اعلام کرده که مذاکره پایاپای را رد نمیکند و همیشه آماده نشستن پشت میز گفتوگو است، اما شرط این گفتوگو را احترام به اصول قانونمند، محترمانه و پرهیز از اعمال فشار یکجانبه دانسته است. از نگاه تهران، ابزار عقلانی برای حل اختلاف، حفظ تعادل است.»
این دیپلمات با تجربه در ادامه گفت: «یکی از اصلیترین مطالبات ایران لغو تحریمهاست؛ تحریمهایی که نه تنها روی بخش اقتصادی ایران، بلکه روی بخشهای امنیتی، سیاسی و اجتماعی کشور اثرگذار است. تحریمها طی سالهای گذشته ساختار اقتصادی ایران را تحت فشار قرار داده و فضای اجتماعی و روانی کشور را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. از این رو طبیعی است که ایران تحریمها را اولین گام در هر توافق احتمالی میداند. انتظار اعطای امتیازات در پروندههای حساس، بدون لغو یا کاهش ملموس تحریمها، از نظر تهران منطقی نیست. این نکات در سطح رسمی و غیررسمی مطرح میشوند و بارها نیز تکرار شدهاند.»
بیشتر بخوانید:خبر مهم عراقچی درباره توافق با آمریکا / مذاکرات تهران و واشنگتن مستقیم خواهد شد؟
وی افزود: «در پرونده هستهای، حساسیتها بسیار بیشتر است. غرب خواستار موضوع تعیین تکلیف حجم و سطح غنیسازی ایران و به طور ویژه ۴۰۰ کیلوگرم غنیسازی بالای ۶۰ درصد است و این موضوع را محور اصلی گفتوگو میداند. در مقابل، ایران میگوید این ۴۰۰ کیلوگرم نتیجه اعمال فشار مستقیم، بدعهدیها و رفتارهای غیرقابل پیش بینی طرف مقابل است. مقامات ما معتقدند اگر در سالهای گذشته احترام متقابل به برجام و تعهدات دو طرفه، انجام شود، برنامه هستهای ایران نیز در همان سطح توافقهای پیشین باقی میماند و نیازی به بازطراحی مسیر نبود. نکته مهم اینجاست که ایران، هزینههایی سنگین در فناوری هستهای پرداخت کرده و انتظار میرود هر توافقی این سرمایهگذاری را در نظر بگیرد. از دید ایران، درخواست توقف کامل یا کاهش شدید توان هستهای بدون ارائه مشوقهای واقعی، یک مطالبه غیرعملی و نامتوازن است.»
اولین سفیر ایران در سازمان همکاری اسلامی درباره میزان احتمال رسیدن به یک توافق برای کاهش احتمال جنگ و تنش نظامی بین ایران و آمریکا گفت: «بخشی از حل مسئله به حل بحران اعتماد بازمیگردد. در سالهای اخیر، بهویژه پس از خروج آمریکا از توافق پیشین، ایران نگرشی منفی به طرف مقابل دارد. چنین تجربهای باعث شده تهران نسبت به هر وعدهای محتاط باشد و در نتیجه به دنبال تضمینهای معتبر است. از نظر ایران، طرف مقابل در سالهای گذشته به انجام تعهدات خود پایبند نبوده و این رفتار نهفقط اعتماد را از بین برده، بلکه باعث شده بیاعتمادی ایران در حوزههای مختلف، افزایش پیدا کند. البته طرف مقابل نیز مدعی است که به ایران اعتماد ندارد و این چرخه بیاعتمادی دو طرفه، چرخهای فرسایشی، پیچیده و شکننده ایجاد میکند.»
وی افزود: «من معتقدم هیچکدام از طرفها نباید اصل گفتوگو را یک امتیاز بدانند اصول حرفهای مذاکره مبتنی بر احترام، توازن، تضمین وپرهیز از تهدید است. بازگشت به این اصول اولیه تنها راه باز کردن گرههای موجود است. بدون احترام متقابل، بدون توازن واقعی میان مطالب، بدون تضمینهای معتبر و بدون در نظر گرفتن واقعیتهای میدانی، هیچ توافق پایداری شکل نخواهد گرفت. دیپلماسی میتواند مسیر تنش را به مسیر تفاهم تبدیل کند.»