اقتصاد۲۴- مذاکرات امروز ایران و آمریکا در ژنو، اگر قرار باشد با معیارهای معمول سیاست خارجی ایران سنجیده شود، نه آن «پیروزی»ای بود که برخی رسانههای رسمی دوست دارند از آن تصویر بسازند، نه آن «بنبست»ی که جریانهای تندرو و بدبین به مذاکره از مدتها قبل منتظرش هستند. ژنو امروز بیشتر شبیه یک ایستگاه بود: ایستگاهی که قطار گفتوگو از آن عبور کرد، اما هنوز کسی نمیتواند با قطعیت بگوید که با مقصد چقدر فاصله دارد.
نشانههای رسمی و نیمهرسمی منتشرشده از فضای مذاکره، یک تصویر دوگانه را پیش چشم میگذارد: عباس عراقچی از یک طرف خبر از «شروع مسیر توافق» داده و از طرف دیگر به صراحت گفته که «بهسرعت به آن نخواهیم رسید»؛ جملهای که در ادبیات دیپلماسی، ترجمهی روشنش این است: «توافق ممکن است، اما ارزان نیست؛ و طرفین تازه به مرحلهای رسیدهاند که اختلافها واقعیتر میشود.»
در روایت عراقچی، جمله کلیدی همان است که میگوید: «وقتی به تدوین متن میرسیم کار مشکلتر و ریزتر میشود.» این حرف، همزمان دو پیام دارد. پیام اول، خوشبینانه است: یعنی طرفین از مرحلهی کلیات عبور کردهاند و اساساً به مرحلهای رسیدهاند که «متن» معنا پیدا میکند. اما پیام دوم، تلختر است: یعنی از اینجا به بعد، مسیر به جای سیاستورزی، وارد مهندسی میشود؛ جایی که هر بند، هر کلمه و حتی هر فعل، میتواند یک بحران تازه بسازد.
این دقیقاً همان نقطهای است که مذاکرات هستهای در تجربههای قبلی هم بارها در آن گیر کرده است. طرفین در کلیات راحتتر کنار میآیند، اما وقتی پای متن وسط میآید، اختلافها نهتنها کم نمیشود، بلکه آشکارتر و سختتر میشود.
مذاکرات امروز نه مثبت بود، نه منفی؛ نشانهی مثبت، ادامهدار بودن روند است؛ اینکه مذاکره برگزار شد، طرفین نشستند، حرف زدند، و خروجی آن به «قطع گفتوگو» ختم نشد. اما نشانهی منفی، این است که حتی در سطح روایتسازی رسانهای هم، کسی نتوانست یک تصویر شفاف و امیدوارکننده بسازد؛ و همین خلأ، میدان را برای شایعه، توییت، تفسیر و «خبرسازی از حاشیهها» باز کرد.
مثلا محمدحسین رنجبران، مشاور پیشین عباس عراقچی با توییتی که خیلی هم زود پاکش کرد، خبر ساز شد. او نوشته بود: «حال و هوای مذاکرات ژنو ظاهرا جالب نبوده؛ البته باید صبر کرد و نظرات رسمی را شنید.» نکته اصلی، نه متن توییت، بلکه پاک شدن سریع آن پس از وایرال شدن بود.
این اتفاق در ظاهر کوچک است، اما در باطن میتواند مهمتر از دهها خط بیانیه باشد. چون نشان میدهد که فضای مذاکرات، آنقدر حساس است که حتی یک جملهی «نه خیلی تند» و «نه خیلی افشاگرانه»، میتواند تبدیل به یک پیام خطرناک شود.
اگر مذاکره واقعاً «رو به جلو و امیدوارکننده» بود، چنین توییتی معمولاً یا نادیده گرفته میشد یا با یک تکذیب ساده جمع میشد. اما وقتی توییت پاک میشود، یعنی یا فشار بیرونی وارد شده، یا نویسنده فهمیده وارد منطقهای شده که نباید وارد میشده.
ماجرای توییت رنجبران یک نشانهی روشن دارد؛ مذاکرات ژنو فقط در اتاق مذاکره اتفاق نمیافتد. یک مذاکرهی دیگر همزمان در جریان است و آن مذاکره برای کنترل افکار عمومی.
در ایران، مذاکره همیشه دو سطح دارد: سطح اول، گفتوگو با طرف مقابل و سطح دوم، گفتوگو با نیروهای داخلی. این همان جایی است که هر جمله میتواند به عنوان عقبنشینی، سازش، یا حتی خیانت تعبیر شود. از همین روست که بسیاری از خبرهای واقعی مذاکره، نه از مواضع رسمی و اعلامی، بلکه از حاشیهها بیرون میزند.
واقعیت این است که مذاکرات امروز، بیش از هر چیز نشان داد اگر توافقی در راه باشد، توافقی ساده و سریع نیست. عراقچی خودش این را گفت؛ مسیر شروع شده، اما رسیدن به مقصد زمان میبرد؛ و این همان نقطهای است که تحلیلگران آن را «مرحله فرسایشی» مینامند. مرحلهای که نه طرفین میخواهند شکست را اعلام کنند، نه میتوانند پیروزی را اعلام کنند. این وضعیت، معمولاً ماهها ادامه پیدا میکند؛ با چند دور مذاکره، چند بحران رسانهای، چند موج فشار داخلی، و چند جملهی دوپهلو. البته این بار با توجه به تهدیدات نظامی و مکرر ترامپ و آرایش نظامی آمریکا در منطقه به نظر نمیرسد که طرف مقابل خیلی صبوری کند.