اقتصاد۲۴- دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز گذشته در یک گفتوگوی تلویزیونی با شبکه فاکس نیوز تهدید کرده است که آمریکا قصد دارد محاصره دریایی ایران را در تنگه هرمز آغاز کند. این تهدید، که ساعت ۱۹:۳۰ امروز آغاز خواهد شد، به عنوان بخشی از فشار حداکثری واشنگتن علیه تهران انجام خواهد شد. ترامپ با اشاره به اقدام محاصره دریایی در برابر ونزوئلا، تهدید کرد که محاصره ایران «در سطحی بالاتر» خواهد بود. در مقابل، مقامات ایرانی این اقدام را بهشدت محکوم کردهاند؛ کمیسیون امنیت ملی مجلس اعلام کرده که محاصره دریایی «اقدام جنگی» محسوب میشود و ایران به آن پاسخ خواهد داد و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، با لحنی کنایهآمیز نسبت به پیامدهای این اقدام هشدار داد و گفت آمریکاییها بهزودی دلتنگ قیمتهای ۴ تا ۵ دلار بنزین خواهند شد. محسن رضایی نیز تأکید کرد که ایران اجازه چنین محاصرهای را نخواهد داد و ابزارهای بازدارنده قابلتوجهی در اختیار دارد که براساس گزارشها به مسدودسازی تنگه باب المندب از سوی حوثیها اشاره دارد. اقدامی که سطح تنشها در جهان را هرچه بیشتر افزایش خواهد داد.
اما سوال اصلی اینجاست که این اقدام چه تاثیری بر اقتصاد ایران و جهان در کوتاه مدت خواهد داشت؟
ایران به عنوان یکی از تولیدکنندگان بزرگ نفت در منطقه، برای فروش نفت به چین به شدت به صادرات نفت وابسته است. با اینحال محاصره کوتاه مدت با توجه به وجود ذخایر مختلف از جمله ذخایر طلا که طی سالهای گذشته به صورت واردات طلا صورت گرفته بود، میتواند مقاومت تهران در برابر تهدید توقف صادرات نفت را تا مدت زمان خاصی جبران کند. با اینحال اگر این محاصره دریایی مدت بیشتر به طول بیانجامد، احتمالاً این منابع کافی نباشند. در صورت محاصره دریایی، این موضوع برای ایران و البته قیمتهای نفت و گاز در بازارهای جهانی تاثیر مهمی خواهد داشت.
با وجود تلاش واشنگتن برای بینالمللیسازی این اقدام، نشانههایی از عدم همراهی متحدان دیده میشود. فایننشالتایمز گزارش داده که بریتانیا در این عملیات مشارکت نخواهد کرد. همچنین نخستوزیر استرالیا اعلام کرده هیچ درخواستی برای مشارکت دریافت نکرده و برنامهای برای ورود به این بحران ندارد. این شکاف میتواند مشروعیت سیاسی و عملیاتی اقدام آمریکا را زیر سؤال ببرد، بهویژه آنکه اجرای یک محاصره مؤثر دریایی نیازمند ائتلافی گسترده است.
بیشتر بخوانید: سرنوشت داراییهای ایران بعد از شکست مذاکرات/ پولهای بلوکه شده کجاست، چقدر است و چرا برنمیگردد؟
میانجیگری در سایه تهدیدهمزمان با تشدید تنشها، تلاشهای دیپلماتیک نیز ادامه دارد. محمد اسحاق دار، وزیر خارجه پاکستان، از تلاش برای تسهیل گفتوگو میان ایران و آمریکا در روزهای آینده خبر داده و بر لزوم پایبندی به آتشبس تأکید کرده است. ترامپ نیز با وجود لحن تند خود، مدعی شده که ایران هنوز میز مذاکره را ترک نکرده و بهزودی به خواستههای واشنگتن تن خواهد داد.
در حقوق بینالملل، «محاصره دریایی» بهطور سنتی بهعنوان یکی از ابزارهای جنگی شناخته میشود. بر اساس قواعد عرفی و اسنادی مانند «راهنمای سنریمو درباره حقوق مخاصمات مسلحانه در دریا»، محاصره زمانی مشروع تلقی میشود که در چارچوب یک مخاصمه مسلحانه بینالمللی و با رعایت شروطی مانند اعلام رسمی، عدم هدفگیری غیرنظامیان و امکان دسترسی به کمکهای بشردوستانه انجام شود و طرف محاصره کننده باید امکان تامین غذا و دارو را برای کشور محاصره شده فراهم آورد. در عین حال، اعمال محاصره در زمان صلح یا بدون مجوز شورای امنیت سازمان ملل میتواند بهعنوان «استفاده غیرقانونی از زور» تلقی شود. توقیف کشتیها در آبهای بینالمللی نیز، اگر خارج از چارچوبهای حقوقی باشد، نقض آزادی کشتیرانی محسوب میشود. در همین راستا اقدام تهران بر مبنای بسته شدن تنگه هرمز مشروع تلقی شده است. اگرچه دریافت عوارض از سوی ایران در شرایط غیرجنگی دیگر چنین ویژگی نخواهد داشت و از آنجا که تنگه هرمز یک تنگه طبیعی است و مانند مواردی، چون کانال سوئز هزینه نگهداری و زیرساختی ندارد، دریافت این عوارض از سوی کشورهای غربی مورد انتقاد قرار گرفته است.
ترامپ در مصاحبه با فاکس نیوز درباره اهداف این محاصره دریایی اعلام کرده است که ایران نیز در نهایت مجبور به پذیرش تمام خواستههای ایالات متحده خواهد شد. او با ادعای تحمیل شکستهای نظامی به ایران و نابودی بخش بزرگی از توان نظامی این کشور، احتمال بازگشت ایران به میز مذاکره را بسیار بالا دانسته است. اما در طرف مقابل، تهران همچنان تاکید دارد که هیچگونه مذاکرهای بدون تضمینهای کامل در راستای منافع ملی خود نخواهد داشت. اگرچه ایران به دنبال یافتن راههای دیپلماتیک برای کاهش فشارها و جلوگیری از افزایش بحران است، اما به هیچ وجه حاضر به پذیرش شروط یکجانبه آمریکا نیست.
هرچه هست اگر آمریکا به تهدیدات خود عمل کند، ممکن است بحران جدیدی در خلیج فارس آغاز شود که تاثیرات زیادی بر امنیت جهانی و قیمتهای انرژی خواهد گذاشت. اما در عین حال، احتمال میانجیگری کشورهای ثالث یا توافقات پنهانی برای کاهش تنشها نیز وجود دارد. بهویژه اینکه ایران همواره به دنبال حفظ منافع خود در منطقه است و تمایل به ادامه مذاکرات با قدرتهای جهانی را دارد.