اقتصاد۲۴- هر سال با نزدیک شدن به روزهای مناسبتی درباره جمعیت، گزارههایی مانند اینکه ایران درحال سالمند شدن است زیاد مطرح میشود، مسئولان مرتبط و غیرمرتبط درباره روند سالمندی کشور آمار و گزارش میدهند و دستآخر هم از ایدههای تشویقی برای افزایش ازدواج و باروری صحبت میکنند، ایدههایی که سالهای زیادی از عمر آنها میگذرد، اما نهتنها نتیجه نداده بلکه میانگین فرزند هر خانواده از ۶.۵ به ۱.۶ رسیده است. شهلا کاظمیپور این روند سریع کاهش باروری در کشور را میان سایر کشورها منحصربهفرد میداند، این جمعیتشناس عوامل مختلفی برای این کاهش سریع مطرح میکند، اما معلوم است چیزیکه به عنوان دغدغه در سر دارد عدم توجه به بسته شدن پنجره جمعیتی ایران است، او معتقد است جمعیت ایران مانند همه کشورها یک روزی به سالمندی میرسد، اما آنچه فراموش شده نوع سالمندی است، اینکه ما میخواهیم سالمندی با کیفیت داشته باشیم یا یک سالمندی گرفتار در بیماری، آنهم در شرایطی که نظم و نظام بهداشت و درمان ما آمادگی رسیدگی به سالمندان را ندارد.
او ایدههای فعلی تشویقی برای ازدواج را کارآمد نمیداند چراکه معتقد است بخش عمده آنها ساختار اقتصادی دارند، اما اقتصاد فقط یکی از عوامل کاهش ازدواج و باروری است، کاظمیپور در این گفتوگو به مهاجرت، حوادث سیاسی اجتماعی و امنیت اقتصادی در کاهش موالید در ایران اشاره میکند.
متن کامل این گفتوگو در ادامه امده است.
*مهمترین تغییرات جمعیتی در این سالهای اخیر، چیزی که برای شما به عنوان جمعیتشناس اهمیت دارد، چیست و در جامعه ایرانی چه چیزی توجهتان را جلب کرده؟
مهمترین تغییری که طی ۱۰ تا ۱۵ سال اخیر در جمعیت ایران اتفاق افتاده، تغییر هرم سنی جمعیت است. در دهه اول انقلاب، هرم سنی جمعیت ایران یک هرم با قاعده بسیار وسیع بود به خاطر باروری بالا و شکل مثلثی داشت. به مرور زمان، از دهه ۶۰ به بعد، کمکم قاعده هرم جمع شد. در دهه ۸۰، یعنی سرشماری ۸۵، متولدین دهه ۶۰ به سن ۲۰ سالگی رسیدند و وسط هرم متورم شد. شکل هرم سنی جمعیت از مثلث خارج شد و حالتی خمرهای پیدا کرد. این روند در ایران یک امر مشهود است؛ قاعده هرم کوچک شد و وسط هرم متورم شد.
*از نظر جمعیتشناسی، وقتی وسط هرم متورم میشود، چه مفهومی دارد؟
وقتی کنترل جمعیت اتفاق میافتد و باروری کاهش پیدا میکند، قاعده هرم جمع میشود و وسط هرم متورم میشود. در این حالت میگوییم جمعیت در پنجره جمعیتی قرار دارد.
بیشتر بخوانید:نرخ شهرنشینی در ایران چند درصد است؟
*وضعیت ایران اکنون چگونه است؟
از سال ۸۵ به بعد ایران در پنجره جمعیتی قرار دارد. اگر بیش از دو سوم جمعیت در گروه سنی ۱۵ تا ۶۴ سال باشند، کشور در پنجره جمعیتی است. معمولاً این دوره ۳۵ تا ۴۰ سال طول میکشد و پس از آن کشور وارد مرحله سالمندی میشود. ایران تقریباً ۲۰ سال از طول عمر پنجره جمعیتی را سپری کرده است.
*پس ایران چه زمانی وارد سالمندی میشود؟
حدود ۱۰ تا ۱۵ سال دیگر، جمعیت وارد مرحله سالمندی خواهد شد. هماکنون نیز ایران به سمت سالمندی حرکت میکند، ولی نه به شدت زمانی که از پنجره خارج شود و جمعیت سالمند شود. وقتی وسط هرم متورم است، این افراد به سمت سالمندی میروند و بالای هرم متورم میشود.
*خیلیها پنجره جمعیتی را یک فرصت میدانند؛ زمانیکه در بازه پنجره جمعیتی هستیم چه اقداماتی باید انجام شود؟
در پنجره جمعیتی بیش از دو سوم جمعیت باید از نظر اقتصادی فعال باشند و یک سوم مصرفکننده که شامل بچهها و سالمندان هستند؛ نکته مهم اینکه آن دو سوم جمعیت باید در فعالیت اقتصادی به سر ببرند، نه اینکه نصف آنها خانهدار باشند، نصف دیگر دارای درآمد بدون کار باشند، یا مثلاً بیکار در جستوجوی کار باشند، یا حتی اگر شاغل هستند بهرهوری نداشته باشند چیزیکه به آن اشتغال کاذب میگوییم
بنابراین اگر آن دو سوم در اشتغال کامل و با بهرهدهی بالا باشند، جامعه به سمت شکوفایی حرکت میکند و رشد اقتصادی افزایش مییابد. بسیاری از کشورهای آسیای جنوب شرقی که به نام غولهای اقتصادی معروف هستند در مرحله پنجره جمعیتی توانستند اقتصاد خود را شکوفا کنند.
افرادی که در پنجره جمعیتی هستند بالاخره به سمت سالمندی حرکت میکنند. اگر این افراد در میانسالی از بهداشت، درمان، ورزش، تغذیه و امکانات مالی مناسب برخوردار باشند، سالمندی سالمتری خواهند داشت، اما اگر از این پنجره استفاده نشود و افراد بیکار باشند و نتوانند اندوختهای برای سالمندی داشته باشند در آینده به سالمند گرفتار تبدیل خواهند شد.
*با توجه به روندی که کشور دارد ما وارد دوره سالمندی گرفتار میشویم؟
با این وضعیتی که الان داریم ما با سالمندی گرفتار مواجه خواهیم شد. ما در سال ۹۵ حدود پنج میلیون سالمند داشتیم (۶۵ سال به بالا) و اکنون به حدود هفت میلیون رسیده است. همین الان سالمندان از نظر تامین هزینههای درمان خودشان مشکل دارند و هم اینکه سیستمهای بهداشتی و درمانی ما با این تعداد سالمند پاسخگوی نیاز آنها نیست، شما شاهد هستید که برای عملهای جراحی و چکاب کردن صفهای طولانی تشکیل میشود، تازه این برای کسانیهست که پول دارند، کسانیکه پول ندارند از درمان صرف نظر میکنند. همین امکانات بهداشتی را در نظر بگیرید که قرار است به ۲۵ میلیون سالمند ارائه خدمات بهداشتی درمانی بدهد، چیزی که در سال ۱۴۲۵ اتفاق میافتد؛ بنابراین الان که در پنجره جمعیتی هستیم باید سیستمهای بهداشتی درمانی را برای سالهای آینده تکمیل کنیم؛ بنابراین باید طوری عمل کنیم که تعداد زیادی از سالمندان ما به سمت سالمندی سالم حرکت کنند تا حداقل نیاز به امکانات بهداشتی درمانی کاهش پیدا کند.
*این سالها وضعیت باروری چگونه است؟
نرخ باروری کاهش چشمگیری داشته است؛ در دهه ۶۰ میانگین فرزندان هر خانواده ۶/۵ نفر بود و اکنون به حدود ۱/۶ نفر رسیده است. کشورهای دیگر هم این مرحله را سپری کردند، اما این کاهش سریع باروری در جهان برای ایران منحصربهفرد است، در حالی که کشورهای دیگر این مسیر را در ۵۰ تا ۷۰ سال طی کردهاند ایران این مسیر را ۲۰ ساله طی کرده است.
*چه عواملی باعث کاهش سریع باروری شدهاند؟
دلیل سرعت بالا در ایران، افزایش سطح سواد، دسترسی به تکنولوژی و ارتباطات، و آگاهیهای اجتماعی است که بیشتر شده؛ البته در این میان مسائل اقتصادی، نگرانی از آینده، هزینههای پرورش فرزند و آسیبهای اجتماعی نقش دارند، اما عمدتاً ناشی از آگاهی و تغییر نگرشهاست، آن موقع آگاهی کم بود و یک زن در روستا ۸ فرزند داشت.
بیشتر بخوانید:۷ برابر شدن تجرد قطعی/ آینده ازدواج در ایران در خطر است
*در این سالها همیشه درباره سیاستهای تشویقی دولت صحبت شده، پس چرا این سیاستها نتوانستند حداقل سرعت کاهش باروری را کم کنند؟
سیاستهای تشویقی موفق نبودهاند چراکه مسئلهشناسی دقیق صورت نگرفته است، گمان میکنند کاهش باروری فقط به مسائل اقتصادی مربوط است اگر به وضعیت اقتصادی مربوط باشد چرا آدمهای تحصیلکرده و پولدار بچهدار نمیشوند. ممکن است تعدادی از افراد برای بهره بردن از سیاستهای اقتصادی بچهدار شوند، اما تاثیرگذار نیست. بهتر است مسئولین همان بودجههایی را که برای وام فرزندآوری و مسائلی مانند این کنار میگذارند، در مسیر زیربناهای اقتصادی جامعه سرمایهگذاری کنند تا اقتصاد درست شود، امنیت اقتصادی برقرار شود، تورم کاهش پیدا کند و آسیبهای اجتماعی به حداقل برسد. وگرنه همان خانوادهای که با این سیاستهای تشویقی فرزندی را دنیا میآورد باید ۱۰ تا داروخانه بچرخد تا شیر خشک پیدا کند، تازه اگر پول داشته باشد.
*وضعیت ازدواج در ایران چگونه است؟
آمار زنان و مردان در معرض ازدواج کم شده است، بنابراین شاید مقایسه تعداد ازدواجهای این سالها با سالهای قبل مقایسه درستی نباشد، اما نکته مهم این است که تعداد ازدواج از میان همین گروه هم کم است، بنابراین ازدواج در ایران با تأخیر و کاهش روبهرو شده است. هزینههای بالای زندگی، مسکن و قسط وام ازدواج، تأثیر منفی بر ازدواج و فرزندآوری گذاشته است، وام یعنی آینده فروشی، کاش به جای وام به جوانان خانه با اجازه کم میدادند.
*مهاجرت کردن یا حتی فقط انگیزه و میل به مهاجرت در کاهش باروری و جمعیت تاثیر دارد؟
مهاجرت داخلی و خارجی باعث کاهش فرزندآوری میشود. در همین مهاجرتهای روستا به شهر فرد فرزندآوری خودش را کاهش میدهد، افراد الگوی فرزندآوری روستایی خود را کنار گذاشته و الگوی شهری را میپذیرند. در مهاجرت خارجی هم همینطور فردی که در فکر مهاجرت هست تا اینکه به مقصد برسد در این بازه کاهش فرزندآوری دارد. خیلی از جوانها به دلیل نگرانی از آینده و عدم امید به آینده و امنیت اقتصادی در پی مهاجرت به کشور دیگری هستند، از لحظه شروع تصمیم تا رسیدن به مقصد اقدام به ازدواج و فرزندآوری را کم میکند.
*حوادث سیاسی و اجتماعی چه تأثیری دارند، مانند حوادث دی ماه یا همین جنگ که الان در صلح هستیم؟
این قبیل از اتفاقات نگرانیهایی که افراد برای آینده و شغل دارند را تشدید میکند، اخیراً در جلسهای بودم که یک آمار از طرف ثبت احوال درباره مقایسه موالید ماه به ماه اعلام شد، این آمار نشان میداد تعداد موالید اسفند سال گذشته به دلیل جنگ ۱۲ روزه کاهش پیدا کرده است، بنابراین همه اتفاقات قطعا تاثیر میگذارد.
*چشمانداز آینده جمعیت ایران چیست؟
هرم سنی جمعیت در ایران گنبدی شکل خواهد شد. جمعیت سالمند به ۲۵ تا ۲۷ درصد خواهد رسید، جمعیت زیر ۱۵ سال حدود ۱۵ تا ۱۶ درصد خواهد بود و حدود ۵۰ درصد جمعیت در سن فعالیت اقتصادی خواهند بود. کسانی که نگران هستند طوری برنامهریزی کنند که بهرهوری زیاد شود، استفاده درست از پنجره جمعیتی و افزایش بهرهوری میتواند سالمندی فعال و کیفیت زندگی بهتر ایجاد کند.
جمعیت ایران هنوز سالمند نشده است، یک مسئول الان وظیفه دارد از این جمعیت اماده به کار در پنجره جمعیتی بهرهوری کند و زیرساختها را تقویت کند. مردم با فهمیدن اینکه کشور قرار است سالمند شود بچهدار نمیشوند، این مسئول هست که باید برنامهریزی درست برای جمعیت داشته باشد، اما اگر وضعیت همینطور پیش برود قطعاً جمعیت سالمندی ما به سالمند گرفتار تبدیل خواهد شد.