میثم فتحی محب - کارشناس پتروشیمی
اقتصاد۲۴- صنعت پتروشیمی یکی از ستونهای اصلی اقتصاد صنعتی در جهان امروز به شمار میرود، زیرا این صنعت در نقطه اتصال منابع طبیعی، فناوری شیمیایی و تولید انبوه کالاهای مصرفی قرار دارد. اهمیت پتروشیمی صرفاً به میزان تولید یا رقم صادرات آن محدود نمیشود، بلکه به نقشی بازمیگردد که در شکلدهی زنجیرههای تولید، ایجاد اشتغال صنعتی، توسعه منطقهای و افزایش تابآوری اقتصادی کشورها ایفا میکند. برای فهم درست این نقش، مفهوم «زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی» اهمیت بنیادین دارد؛ مفهومی که نشان میدهد مواد اولیه هیدروکربنی چگونه در یک مسیر چندمرحلهای به محصولاتی تبدیل میشوند که مستقیماً در زندگی روزمره مردم حضور دارند.
زنجیره ارزش پتروشیمی از تأمین خوراک آغاز میشود و تا تولید محصولات نهایی ادامه مییابد. در ابتدای این زنجیره، نفت خام، گاز طبیعی، میعانات گازی و مایعات گازی قرار دارند که پس از استخراج بهعنوان خوراک واحدهای پالایشی و پتروشیمیایی مورداستفاده قرار میگیرند. این بخش که معمولاً از آن بهعنوان بالادست یاد میشود بهشدت سرمایهبر است، فناوری پیچیدهای دارد و وابستگی آن به قیمتهای جهانی انرژی بسیار بالاست. با وجود اهمیت راهبردی، سهم بالادست از اشتغال مستقیم و ارزش افزوده نهایی محدود است، زیرا محصول این بخش عمدتاً مواد خام یا نیمهخام هستند.
در مرحله بعد، بخش میاندستی پتروشیمی قرار دارد که خوراکهای بالادستی را به محصولات پایه شیمیایی تبدیل میکند. موادی مانند متانول، آمونیاک، اتیلن، پروپیلن، بنزن و سایر آروماتیکها در این بخش تولید میشوند. این محصولات پایه اگرچه خود مصرف نهایی ندارند، اما نقش ستون فقرات کل صنعت پتروشیمی را ایفا میکنند. برای مثال اتیلن بهعنوان پرمصرفترین محصول پایه پتروشیمی جهان، ماده اولیه تولید طیف گستردهای از پلیمرها و مواد شیمیایی است. در سطح جهانی سالانه بیش از ۲۰۰ میلیون تن اتیلن تولید میشود و ارزش بازار محصولات وابسته به آن چندین برابر ارزش خود اتیلن است.
در ایران توسعه صنعت پتروشیمی طی دهههای گذشته عمدتاً بر بخش میاندستی متمرکز بوده است. ظرفیت تولید محصولات پایه کشور در سالهای اخیر به دهها میلیون تن در سال رسیده و ایران در برخی محصولات مانند متانول و اوره در میان تولیدکنندگان بزرگ منطقهای قرار دارد. برای نمونه، ظرفیت اسمی تولید متانول ایران به بیش از ۱۴ میلیون تن در سال رسیده و بخش عمدهای از این مقدار صادر میشود. همچنین در زنجیره اوره و آمونیاک، ایران یکی از صادرکنندگان اصلی منطقه محسوب میشود. این ارقام نشاندهنده قدرت تولید در حلقههای میانی زنجیره است، اما درعینحال ساختار صادراتی کشور را نیز آشکار میکند.
مسئله اصلی دقیقاً از همین نقطه آغاز میشود؛ جایی که زنجیره ارزش باید وارد حلقههای نهایی شود، اما در عمل متوقف میماند. پاییندستی پتروشیمی به مجموعه صنایعی گفته میشود که محصولات پایه و میانی را به کالاهای نهایی یا نیمهنهایی تبدیل میکند؛ کالاهایی که مستقیماً در صنایع مصرفی و سرمایهای مورداستفاده قرار میگیرند. این بخش شامل تولید انواع پلاستیکها، پلیمرهای مهندسی، الیاف مصنوعی، لاستیکها، قطعات خودرو، لوازمخانگی، تجهیزات پزشکی، مواد بستهبندی و دهها گروه کالایی دیگر است.
تفاوت پاییندست با بالادست و میاندست تنها در نوع محصول نیست، بلکه در ماهیت اقتصادی آن است. پاییندستی معمولاً سرمایهگذاری واحدهای کوچکتر و متوسط را ممکن میکند، اشتغالزایی بهمراتب بالاتری دارد و بهجای اتکا به یک یا چند بازار صادراتی بزرگ، با شبکهای متنوع از بازارهای داخلی و خارجی سروکار دارد. در بسیاری از کشورها بیش از ۶۰ درصد اشتغال مستقیم صنعت پتروشیمی در حلقههای پاییندستی متمرکز است، درحالیکه سهم این بخش از مصرف خوراک بهمراتب کمتر از بالادست است.
در سطح جهانی، بررسی ساختار ارزش افزوده نشان میدهد بخش عمده سودآوری صنعت پتروشیمی در حلقههای پاییندستی ایجاد میشود. برای مثال، تبدیل یک تن اتیلن به پلیاتیلن، ارزش افزوده محدودی ایجاد میکند، اما تبدیل همان پلیاتیلن به محصولات نهایی بستهبندی، قطعات صنعتی یا کالاهای مصرفی میتواند چندبرابر ارزش اقتصادی خلق کند. به همین دلیل کشورهایی که فاقد منابع نفت و گاز هستند، اما زنجیره پاییندستی توسعهیافتهای دارند، سهم بالاتری از تجارت جهانی محصولات پتروشیمی را در اختیار گرفتهاند.
در مقابل، در ایران تصویر آماری نشان میدهد که سهم صنایع پاییندستی از کل زنجیره ارزش پتروشیمی هنوز متناسب با ظرفیت خوراک و تولید محصولات پایه نیست. باوجودآنکه ایران از نظر ذخایر گاز طبیعی در رتبههای نخست جهان قرار دارد و حدود یکپنجم ذخایر گاز غرب آسیا را در اختیار دارد، بخش قابلتوجهی از این مزیت به صادرات محصولات پایه یا نیمهخام محدود شده است. این موضوع به طور مستقیم بر اشتغال صنعتی اثر گذاشته است، زیرا صنایع پاییندستی به طور متوسط چندبرابر واحدهای بالادستی شغل ایجاد میکنند.
از منظر تجارت خارجی نیز ساختار صادرات پتروشیمی ایران نشان میدهد بخش غالب درآمد صادراتی از چند محصول محدود تأمین میشود. این تمرکز، اقتصاد پتروشیمی را در برابر نوسانات قیمت جهانی و محدودیتهای تجاری آسیبپذیر میکند. در مقابل، توسعه پاییندستی میتواند سبد صادراتی را متنوع کند و وابستگی به چند محصول خاص را کاهش دهد. تجربه کشورهای صنعتی نشان میدهد هرچه تعداد حلقههای فعال زنجیره ارزش بیشتر باشد، انعطافپذیری اقتصادی نیز افزایش مییابد.
نکته مهم دیگر، پیوند پاییندستی پتروشیمی با صنایع دیگر است. صنایع خودروسازی، ساختمان، لوازمخانگی، نساجی، کشاورزی و حتی صنایع پزشکی، همگی به محصولات پاییندستی پتروشیمی وابستهاند؛ بنابراین توسعه این بخش، اثرات سرریز گستردهای در کل اقتصاد ایجاد میکند. به بیان دیگر، پاییندستی پتروشیمی تنها یک بخش صنعتی مستقل نیست، بلکه پیشران شکلگیری زنجیرههای تولید در صنایع متعدد است. از همین رو، در ادبیات سیاستگذاری صنعتی تأکید میشود خامفروشی یا نیمه خامفروشی صرفاً به معنای ازدستدادن بخشی از درآمد ارزی نیست، بلکه به معنای ازدستدادن فرصت توسعه صنعتی، اشتغال پایدار و یادگیری فناورانه است. تکمیل زنجیره ارزش پتروشیمی میتواند بستری برای رشد بنگاههای کوچک و متوسط، انتقال فناوری، ارتقای مهارت نیروی کار و توسعه متوازن منطقهای فراهم کند.