اقتصاد۲۴- سیزدهم خرداد امسال اولین سالگرد کشتهشدن محیطبان «هدایت الله دیدهبان»، رئیس منطقه حفاظتشده خائیز، زیستگاه حساس حیات وحش در مرز دو استان خوزستان و کهگیلویهوبویراحمد است. یک سال از قتل محیطبان میگذرد، اما هنوز قاتل اصلی دستگیر نشده است. بنا بر اطلاعاتی که تاکنون منتشر شده یا به دست آمده، سه نفر در قتل محیطبان دیدهبان مشارکت داشتهاند که دو نفر از آنها دستگیر شدهاند، اما قاتل اصلی هنوز متواری است. قاتل هدایت دیدهبان مرد جوانی است به نام «فردین سیاسی» از اهالی بهبهان؛ شکارچی سابقهداری که پس از مواجهه با هدایت دیدهبان درحالیکه هدایت هنوز در خودروی سازمانی نشسته بود، از فاصله نزدیک، گلولهای با سلاح کلاشنیکف به ناحیه سر محیطبان شلیک میکند. هدایت در همان لحظه نخست و داخل خودرو به شهادت میرسد. قاتلان پس از به قتل رساندن محیطبان دیدهبان، اسلحه سازمانی و سایر تجهیزات انفرادی او را هم ربوده و متواری میشوند.
روز ۱۶ خرداد ۱۴۰۴ یعنی سه روز بعد از کشتهشدن محیطبان دیدهبان، یکی از قاتلان در محل اختفای خود دستگیر و سلاح و تجهیزات دزدیدهشده محیطبان هم در آنجا کشف میشود. بنا بر اطلاعات بهدستآمده، او به قتل محیطبان اعتراف کرده، مدتی بعد هم نفر دوم دستگیر میشود. هردو متهمان در حال حاضر در زندان اهواز به سر میبرند، اما نفر سوم و اصلی همچنان فراری است. در ادامه همین ماجرا، در تاریخ ۲۲ خرداد سال گذشته عکس و هویت قاتل اصلی یعنی «فردین سیاسی» با مجوز نهادهای قضائی در تعدادی از رسانهها منتشر و از شهروندان درخواست میشود که در شناسایی و بازداشت قاتل محیطبان همکاری کنند، اما با گذشت یک سال از قتل، هنوز خبری از دستگیری او نیست.
دستگیرنشدن قاتل اصلی، موضوعی است که بهشدت «نسترن منصورینژاد»، همسر محیطبان «هدایتالله دیدهبان» را تحت تأثیر قرار داده است، او که به قول خودش کفش آهنین به پا کرده تا در مسیر رفت و آمد به دادسرا و کلانتری خسته نشود و از پا درنیاید، از نیروی انتظامی بهبهان گلایه میکند و به «شرق» میگوید: «اگر از نیروهای بومی استفاده میکردند تاکنون قاتل دستگیر شده بود. مطمئن باشید اگر این اتفاق برای یکی از همکاران هدایت میافتاد، هدایت صدباره قاتل را دستگیر کرده بود». نسترن که همچنان از فقدان همسرش رنج بسیار میبرد، ادامه میدهد: «هنوز ساعتها گریه میکنم و تا زمانی که قاتل دستگیر نشود دست از پیگیری برنمیدارم. در یک سال گذشته بهطور مرتب به کلانتری و دادسرای بهبهان سر زدهام، اما مدام میگویند ما خودمان پیگیریم، اگر خبری شد اطلاع میدهیم. چطور چنین چیزی ممکن است؟ از کشتهشدن هدایت عزیزم یک سال گذشته ولی هنوز قاتل را نگرفتهاند. این موضوع من را شدیدا رنج میدهد».
«نسترن منصورینژاد» در پاسخ به این ابهام که آیا امکان دارد تاکنون قاتل از ایران خارج شده باشد؟ میگوید: «بعضیها قاتل را با چشم خودشان دیدهاند که در منطقه پرسه میزند. او را در ارتفاعات دیدهاند. اگر هدایت بود حتما او را دستگیر کرده بود». امیرحسین شمس، مدیرکل حقوقی و امور مجلس سازمان حفاظت محیط زیست نیز در پاسخ به این پرسش که چرا هنوز فردین سیاسی، قاتل اصلی محیطبان دیدهبان، دستگیر نشده است، به «شرق» میگوید: «متأسفانه با وجود تأکید ویژه سردار رادان، فرمانده نیروی انتظامی و خانم انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، هنوز قاتل محیطبان دستگیر نشده است».
دستگیرنکردن قاتل آن هم با وجود گذشت یک سال از قتل، موضوع را عجیب و پیچیده کرده، اما مدیر حقوقی سازمان حفاظت محیط زیست معتقد است بعضی وقتها کار گیر میکند. او میگوید: «به نظرم دستگیرنکردن قاتل عجیب نیست. طرفمان آدم ناقلایی است؛ چون با توجه به تمام فشاری که آمده هنوز دستگیر نشده است. اطلاع دارم سردار رادان دو، سه بار با فرماندهی نیروی انتظامی استان راجع به این موضوع صحبت کرده، ولی متأسفانه هنوز به نتیجه نرسیده است». شمس با بیان اینکه خودش هم با مسئولان آگاهی بهبهان درباره دستگیری قاتل محیطبان دیدهبان صحبت کرده، میگوید: «با وجود همه تلاشهایی که میکنند، نمیدانم چرا گیر کردهاند. به قول برخی از همین مأموران، ممکن است در خانهای در همین نزدیکی در همین بهبهان باشد، اما هنوز امکان دستگیری میسر نشده است. امیدوارم بهزودی دستگیر شود و به سزای عملش برسد».
شهادت محیطبان «هدایتالله دیدهبان» که خرداد سال گذشته در درگیری با شکارچیان متخلف و با تیر مستقیم آنها کشته شده بود، دوم خرداد امسال بعد از گذشت حدود یک سال احراز شد، اما محرزشدن شهادت محیطبانان به موضوعی پیچیده برای یگان حفاظت محیط زیست کشور تبدیل شده است؛ بهطوری که در اغلب موارد، خانوادهها و بازماندگان این افراد را به زحمت و سختی بسیار میاندازد. علاوه بر این، بهتازگی شهادت دو محیطبان کشتهشده دیگر یعنی محیطبان «کاظم مصدق» و محیطبان «محمود شهمرادی» که هر دو از محیطبانان پارک ملی گلستان بودند، محرز شد. در این مورد، «مهدی برزانده»، مسئول پیگیری امور ایثارگران سازمان حفاظت محیط زیست، به «شرق» میگوید: «در دولت چهاردهم سه شهید محیطبان داشتیم که شهادتشان در سال ۱۴۰۴ اتفاق افتاده بود. هر سه این پروندهها خاتمه یافت و شهادت این محیطبانان محرز شد».
او با اشاره به اینکه از ۹۷۵ مدل حوادث جمعبندیشده در دنیا تنها ۳۴ مورد در کشور ما به تأیید و تصویب رسیده است، توضیح میدهد: «قوانین و مقررات قابل استناد در موضوع احراز شهادت و جانبازی تصویبنامه شماره ۲۵۸۲۵ه ۴۹۱۸۹ ت، ۲۴ اردیبهشت سال ۱۳۹۳ هیئت وزیران است که از سوی نهادهای متولی پیشنهاد و به تصویب رسیده است. بر این اساس، پروندههای محیطبانان حادثهدیدهای که در مواجهه با متجاوزان به حقوق عامه، شکارچیان غیرمجاز یا قاچاقچی و حین مأموریت با اصابت گلوله زخمی یا جان خودشان را از دست بدهند، با توجه به نظر و بررسی کمیسیونهای احراز شهادت و جانبازی سازمان بنیاد شهید و امور ایثارگران در صورت پذیرش و تأیید، مشمول خدمات ارائهشده به جانبازان و شهدا میشوند».
بهطور معمول احراز جانبازی یا شهادت محیطبانان با موانع متعددی روبهرو است، گاه این روند چند ماه یا حتی چند سال طول میکشد یا حتی گاهی اصلا محیطبان کشتهشده بهعنوان شهید اعلام نمیشود. بنا بر گفته مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، «نکته مهم این است که نوع حوادث مرتبط با مأموریت یگانهای محیط زیست کشور متفاوت از موضوعات مندرج در قوانین کلی است و به همین دلیل در حدود ۱۲۰ پرونده احراز شهادت، پیش از این و براساس بررسی کمیسیونهای ذکرشده، غیرقابل تطبیق با تصویبنامه مذکور اعلام شده است».
بیشتر بخوانید:محیط بانان منطقه حفاظت شده سرتنگه سوادکوه
بنا به گفتههای مسئول پیگیری امور ایثارگران سازمان حفاظت محیط زیست، مواردی مانند حمله به محیطبانان با سلاح سرد، سوختگی در حین خاموشکردن آتشسوزیها، سقوط از ارتفاعات در کوهستان حین مأموریت، تصادف و واژگونی خودرو حین تعقیب و گریز، صدمات ناشی از حمله جانوران وحشی و گزیدگی، خفگی، غرقشدن، انفجار تجهیزات اطفای حریق و... مواردی است که برای اضافهشدن آن به مصادیق اشارهشده در قوانین کلی و تصویبنامهها تلاشهای زیادی صورت گرفته، اما نظر نهادهای متولی تصویب قانون درمورد آن این است که قوانین فعلی تأمینکننده مأموریتهای مطرح در حوزه محیط زیست برای احراز شهادت و جانبازی محیطبانان است و این از جمله مواردی است که باعث شده ما با حجم وسیعی از درخواستها مواجه باشیم».
او اینطور ادامه میدهد: «گاهی سازمان حفاظت محیط زیست را بدون دلیل موجه، مقصر احرازنشدن شهادت یا جانبازی محیطبانان میدانند، درحالیکه مستندات، رأی دادگاه، رعایت فرایند ارائه مدارک مندرج در بخشنامههای احراز و تصویبنامه صادرشده از سوی نهادهای متولی، ضامن موضوع تأیید احراز است. نکته دیگر این است که در بسیاری از موارد و حوادث واقعشده، ضارب دستگیر نشده، علت ارتکاب جرم مشخص نبوده یا اتفاق در محلی افتاده که ارتباطی به حوزه کاری مشخصشده برای محیطبان نداشته است که در این صورت برای کمیسیون احراز، غیرقابل تطبیق و غیرقابل استناد قلمداد شده است».
مسئول هماهنگی و پیگیری امور ایثارگران در سازمان حفاظت محیط زیست تأکید میکند: «در سالهای گذشته احراز شهادت همکاران محیطبان بیش از سه سال طول میکشید و در طول این مدت و تا زمان احراز شهادت، حقوق ایثارگری به خانواده محیطبان دچار حادثه پرداخت نمیشد، ولی با توجه به پیگیریهای انجامشده در دولت چهاردهم، رأی پلیس امنیت نافذ در موضوع احراز شده که ما در گذشته این موضوع را نداشتیم و تا رأی قطعی دادگاه، تشریفات اداری مشمول زمان میشد. از طرف دیگر پیگیری مستمر و مکاتبات ریاست سازمان با ریاست سازمان بنیاد شهید و امور ایثارگران، زمینهساز تسریع در خدماترسانی و تعیین تکلیف سه خانواده شهید سال ۱۴۰۴، شهید کاظم مصدق، شهید محمود شهمرادی و شهید هدایتالله دیدهبان شد».
در ادامه این گفتوگو، برازنده در پاسخ به پرسشی درباره آخرین وضعیت پرونده محیطبان کرمانشاه، «برومند نجفی»، توضیح میدهد: «در ارتباط با برومند نجفی، پیگیری و درخواست ریاست وقت سازمان محیط زیست جهت احراز شهادت ایشان از مبادی ذیربط مورد قبول واقع نشد و مغایر با مفاد مندرج در تصویبنامه هیئت وزیران برای احراز شهادت تشخیص داده شد».
محیطبان «برومند نجفی» مرداد ۱۴۰۱ توسط فردی در مقابل دادگاه با شلیک مستقیم کشته شد و از آنجایی که محل کشتهشدنش داخل مناطق چهارگانه محیط زیست نبود، شهادتش محرز نشد؛ این درحالی است که همسر محیطبان با مشکلات مالی و بیماری دست و پنجه نرم میکند. در میان این خلأهای قانونی برای محیطبانان، وضع برای همیاران محیط زیست بدتر است؛ چون در صورت کشتهشدن همیاران محیط زیست بر اثر شلیک مستقیم متخلفان و حتی حین مأموریت محیطزیستی و در مناطق تحت مدیریت سازمان محیط زیست، امکان احراز شهادت برای آنها وجود ندارد، زیرا بنا بر گفته مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، رابطه استخدامی با این سازمان ندارند. رضا بهرامپور و علی اسدی دو همیار محیطبانی هستند که خرداد سال ۱۴۰۱ در درگیری با شکارچیان متخلف در پناهگاه حیات وحش درهباغ استان فارس کشته شدند، اما شهادت آنها محرز نشد. مسئول پیگیری امور ایثارگران سازمان حفاظت محیط زیست در پاسخ به پرسشی درباره آخرین وضعیت پرونده رضا بهرامپور میگوید:
«در مورد همیار محیطبان رضا بهرامپور هم پیگیریهای زیادی از سوی مسئولان وقت در سال ۱۴۰۱ انجام شد، ولی با توجه به نداشتن رابطه استخدامی با سازمان حفاظت محیط زیست، احراز شهادت ایشان از سوی نهادهای متولی مورد قبول واقع نشد.
در واقع فقدان رابطه استخدامی با سازمان محیط زیست مانع احراز شهادت همیاران عزیز است». از میان وقایع متعددی که طی چند دهه گذشته برای محیطبانان رخ داده و منجر به مرگ آنها شده، شهادت ۵۲ نفر محرز و قطعی شده است، اما پروندههای بسیاری هم بودهاند که به دلیل نبود پوشش و حمایت قانون، از احراز شهادت یا جانبازی جا ماندند. آییننامه تعیین و احراز مصادیق شهید و سایر مصادیق ایثارگری در سال ۱۳۹۳ با پیشنهاد وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و با همکاری بنیاد شهید و امور ایثارگران و ستاد کل نیروهای مسلح به تصویب رسیده است، اما بنا بر اظهارات مقامات سازمان حفاظت محیط زیست و اظهارات محیطبانان و برخی از بازماندگان محیطبانان کشتهشده، قانون جامعی نیست و همه حوادث مربوط به شغل محیطبانی و جنگلبانی را شامل نمیشود.