گردشگری لوکس ونزوئلا فرو ریخت؛ اقتدارگرایی سیاسی راه توسعه توریسم را سد کرد
اقتصاد۲۴- ساعت ۴:۳۰ صبح جمعه، ۳ ژانویه ۲۰۲۶، خبر بازداشت «نیکلاس مادورو» رئیسجمهور ونزوئلا، بهسرعت در رسانههای جهان منتشر شد؛ خبری که همراه با حمله نظامی به پایتخت این کشور، خیلی زود در وضعیت فرودگاهها اثر گذاشت. پروازها متوقف شد، محدودیتهای امنیتی شدت گرفت و هزاران گردشگر خارجی که برای تعطیلات سال نو وارد ونزوئلا شده بودند، در فرودگاهها و شهرهای توریستی بلاتکلیف ماندند. اتفاقاتی که در چند دقیقه رخ داد، ظرف چند ساعت گردشگری ونزوئلا را وارد بحرانی کرد که از کاراکاس فراتر رفت و شبکه سفر منطقه را هم تحتتأثیر قرار داد. رسانهها از «بحران در گردشگری ونزوئلا» نوشتند، اما کدام گردشگری؟ مروری بر سیاستگذاریهای بخش گردشگری در این کشور که دارای جاذبههای طبیعی منحصربهفردی است، نشان میدهد حاکمان بیش از آنکه بهدنبال تقویت نقش گردشگری در اقتصاد این کشور باشند، از آن بهعنوان ویترینی برای نمایش ثبات استفاده کرده بودند، ویترینی که در سحرگاه سوم ژانویه شکست.
در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، گردشگری در سیاستهای کلان دولت ونزوئلا جایگاهی فراتر از اقتصاد پیدا کرد. تمرکز بر مقاصدی از قبیل جزیره «مارگاریتا» و مجمعالجزایر «لوس روکوئز»، بخشی از سیاستی بود که هدف آن، جداسازی تجربه گردشگر از واقعیتهای اقتصادی و اجتماعی کشور بود. این مناطق بهصورت «جزایر اولویتدار» اداره شدند؛ با دسترسی بهتر به خدمات، امنیت و انرژی نسبت به سرزمین اصلی. بهعبارتی سیاست بر ساخت ویترینی برای گردشگران و افکار بینالمللی بود تا تصویری از این کشور ارائه شود که با واقعیت جاری در آن فاصله داشت.
حقیقت این است گردشگری در اقتصاد ونزوئلا نقشی بهمراتب کمرنگتر از آن چیزی داشت که حاکمان وانمود میکردند. روزنامه اسپانیایی «الموندو» روز گذشته در گزارشی تحلیلی به وضعیت گردشگری در ونزوئلا پرداخته و آورده است: «گردشگری در ونزوئلا نه بهعنوان جایگزینی جدی برای نفت مطرح شده، نه حتی بهعنوان یک ستون قابلاتکا در اقتصاد شناخته میشود. طبق گزارش شورای جهانی سفر و گردشگری، این بخش فقط ۰.۵ درصد از تولید ناخالص داخلی ونزوئلا را تشکیل میدهد. در تازهترین گزارش «تأثیر اقتصادی سفر و گردشگری»، این کشور که تحت مداخله و تحریمهای ایالات متحده قرار دارد، در میان ۱۸۴ اقتصاد بررسیشده، در رتبه آخر قرار گرفته است.»
ونزوئلا بزرگترین ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارد. اما ثروت این کشور فقط به منابع نفتی محدود نمیشود. این کشور از تماشاییترین مناظر طبیعی آمریکای لاتین برخوردار است؛ از آبشار آنجل، بلندترین آبشار جهان، تا مجمعالجزایر لوس روکوئز، جزیره مارگاریتا و پارک ملی کانائیما. اما نگاه سیاستگذاران به این ثروتهای طبیعی هرگز نگاه سرمایهگذاری نبوده و گردشگری نقشی حاشیهای در اقتصاد ونزوئلا داشته است. سرزمینی با ۴۳ پارک ملی، ۲۱ اثر طبیعی ثبتشده در فهرست یونسکو و خط ساحلی شناختهشده در سطح بینالمللی، مناطق محدود گردشگرپذیر دارد. تنها منطقهای که از زیرساخت هتلی قابلتوجهی برخوردار است، جزیره مارگاریتاست؛ جایی که برخی هتلهای زنجیرهای بینالمللی، از جمله برندهای اسپانیایی، در آن فعالیت میکنند. در سایر نقاط کشور، کمبود خدمات، ضعف سرمایهگذاری و توسعه زیرساختهای حملونقل، بهوضوح مشهود است.
گزارش ICEX، یک نهاد در حوزه بینالمللیسازی اقتصاد و جذب سرمایهگذاری خارجی، در گزارشی درباره ونزوئلا در سال ۲۰۲۵ مینویسد: «عوامل اصلی که بیشترین تأثیر منفی را بر امتیاز پایین ونزوئلا داشتهاند، همچنان ناامنی، وضعیت نامطلوب زیرساختهای جادهای و حملونقل داخلی، نرخ پایین سرمایهگذاری و کیفیت ضعیف خدمات ارائهشده به گردشگران است.» بهباور گزارشگر الموندو: «به این مشکلات باید دشواریهای موجود در برقراری پروازهای بینالمللی را هم افزود؛ مسئلهای که پس از سالها انباشت بدهی به شرکتهای هواپیمایی و کشورهای مبدأ گردشگر، تشدید شده است.»
گردشگری ایزولهشده
سیاستهای دولت مادورو برای توسعه گردشگری یکی از عجیبترین اشکال توسعه در این حوزه است. الموندو مینویسد: «جزیره مارگاریتا سالها یکی از مقاصد محبوب گردشگری در حوزه کارائیب بود. اما قطع روابط با کلمبیا در سال ۲۰۱۵، ورود گردشگرانی را که از طریق دو پرواز هفتگی از کالی و بوگوتا وارد این جزیره میشدند، متوقف کرد. بهتدریج صنعت هتلداری محلی آسیب دید، نشانههای فرسودگی و افت کیفیت نمایان شد و کمبود تجهیزات و ملزومات به معضلی جدی تبدیل شد. همهگیری کرونا نیز مهر تأیید نهایی بر افول جزیره مارگاریتا و آبهای زلالش زد.»
بیشتر بخوانید: اظهارات جنجالی مادورو در دادگاه آمریکا
دولت برای احیای این جزیره سیاستی اقتدارگرایانه را در پیش گرفت: تمرکز سرمایهگذاری بر مناطق محدود و منتخب، با هدف ارائه تصویری غیرحقیقی به گردشگران. جزیره مارگاریتا، مجمعالجزایر لوس روکوئز و چند مقصد خاص دیگر، بهعنوان ویترین گردشگری کشور انتخاب شدند. در این مناطق، دولت تلاش کرد خدمات پایه، امنیت و زیرساختها را در سطحی بالاتر از سرزمین اصلی ارائه کند. هدف روشن بود: جداسازی تجربه گردشگر از واقعیت اقتصادی و اجتماعی ونزوئلا. گردشگر قرار بود در حبابی امن اقامت کند؛ بدون مواجهه با قطعی برق، کمبود سوخت یا ناآرامیهای اجتماعی، چند روزی را در این جزیره بگذراند و برود.
اقتصاد ونزوئلا همچنان بهشدت به نفت وابسته است و بخشهایی مانند گردشگری، با وجود ظرفیت بالا، عملاً جایی در سیاستگذاریها ندارند. ICEX تأکید میکند: «سوءمدیریت، فساد، کمبود سرمایهگذاری و نگهداری از تأسیسات و همچنین تحریمهای ایالات متحده علیه بخش دولتی کشور با هدف دموکراتیزهکردن آن، باعث شده ونزوئلا در سالهای اخیر بیش از نیمی از تولید نفت خود را از دست بدهد.» اقتصادی که بخشهایی از آن به کشاورزی، استخراج منابع متکی است، اما حاضر نیست شرایطی را فراهم کند که گردشگری جایگاه بالاتر و نقش اثرگذارتری پیدا کند.
ونزوئلا در مقطعی تصمیم گرفت بازارهای سنتی گردشگری را کنار بگذارد و بر جذب گردشگر از بازارهای جدید تمرکز کند. بازارهای جدید شامل روسیه، ترکیه، کوبا و برخی دیگر از متحدان سیاسی مادورو بودند. برقراری پروازهای مستقیم، بستههای سفر دولتی و تسهیل پرداخت با شبکههایی خارج از سیستم مالی غرب، بخشی از این تغییر رویکرد بود. این سیاست در کوتاهمدت مؤثر به نظر رسید. آمارهای رسمی از رشد ورود گردشگران در سال ۲۰۲۵ حکایت داشت، اما ترکیب این گردشگران نشان میداد بازار ونزوئلا بهطور فزایندهای محدود، سیاسی و غیررقابتی شده است. گردشگری وقتی تنها به یک بازار متکی باشد، در برابر تغییرات سیاسی بسیار آسیبپذیر است. در کنار این تحولات، دولت توسعه و مدیریت بخشی از زیرساختهای گردشگری را به شرکتهای خارجی همسو واگذار کرد. این فرایند که تحت عنوان جذب سرمایهگذاری معرفی میشد، عملاً به تضعیف بخش خصوصی داخلی و وابستگی شدید به شبکههای سیاسی انجامید.
سال ۲۰۲۵ اوج تلاش دولت برای عادی جلوه دادن تصویر ونزوئلا بود. تبلیغات، رویدادها و روایتهای رسانهای، کشوری باثبات را نمایش میدادند. اما این تصویر با واقعیتهای میدانی همخوان نبود و هشدارهای امنیتی بینالمللی به شهروندان کشورهای مختلف برای ورود به این کشور پابرجا بود.
آنچه در ونزوئلا رخ داد، تنها شکست یک سیاست گردشگری نیست؛ نمونهای گویا از محدودیتهای استفاده ابزاری از گردشگری در نظامهای سیاسی بسته است. گردشگری بدون ثبات سیاسی، زیرساخت ملی و تعامل و اتصال واقعی به جهان، صرفاً یک مُسکن موقت است. مدل گردشگری اقتدارگرا شاید بتواند برای مدتی آمار تولید کند، اما در برابر بحران، دوام ندارد. ونزوئلا درسهای بسیاری برای مدلهای توسعه گردشگری در کشورها دارد. مدل توسعه گردشگری در این کشور ثابت کرد گردشگری نمیتواند در خلأ سیاسی رشد کند. تلاش برای ساختن هتلهای لوکس در کشوری که زیرساختهای پایهای آن ضعیف یا در حال فروپاشی است، مانند ساختن قصری روی شنهای روان است.
