دیپلماسی زلزله در جهان؛ تصویر لرزهخیزی ایران چگونه است؟ /مرگبارترین زلزله تاریخ بشر کدام است؟
اقتصاد۲۴- در آستانه سومین سالروز زمینلرزههای ویرانگر شش فوریه ۲۰۲۳ در جنوب ترکیه، بازخوانی تجربه زمینلرزههای بزرگ و مخرب، صرفاً یادآوری یک فاجعه طبیعی نیست؛ بلکه تلاشی برای فهم پیوند میان علم زلزلهشناسی، میزان تلفات انسانی، کیفیت ساختوساز و حتی روابط بینالملل است.
دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشکده بینالمللی زلزلهشناسی، در گفتوگو با خبرآنلاین، با مرور آمارهای جهانی و داخلی، به بزرگترین زمینلرزههای تاریخ و میزان خسارات و تلفات آنها اشاره میکند و میگوید: «در آستانه سومین سالروز زمینلرزههای ۶ فوریه ۲۰۲۳ جنوب ترکیه با بزرگاهای ۷.۸ و ۷.۵ مرور درسهای زمینلرزههای بزرگ و مخرب لازم است.»
در یک سال اخیر، چه تعداد زمینلرزه در جهان ثبت شده است؟
از ۱۱ بهمن ۱۴۰۳ تا ۱۱ بهمن ۱۴۰۴ حدود ۱۷۵۰۰ زمینلزه با بزرگای بیش از ۴ در سطح جهان ثبت شد (حدودا ۴۸ رخداد در روز) که ۱۲ تا از آنها بزرگای بیش از ۷ داشتند.
وضعیت ثبت زمینلرزهها در ایران در همین بازه زمانی چگونه بوده است؟
در همین مدت ۱۸۵ زمینلرزه با بزرگای بیش از ۴ در ایران ثبت و گزارش شد که ۱۲ تا بزرگای بیش از ۵ داشتند ولی هیچیک بزرگای بیش از ۶ نداشتند.
اگر دهه اخیر را بررسی کنیم، تصویر لرزهخیزی ایران چگونه است؟
در دهه اخیر تعداد رخدادهای بیش از ۵ در ایران ۱۹۵ زلزله ثبت شده است که فقط یک رخداد بزرگای بیش از ۷.۰ داشته (زلزله ازگله سرپل ذهاب با بزرگای ۷.۳ در ۲۱ آبان ۱۳۹۶).
پرتلفاتترین زمینلرزه تاریخ معاصر ایران کدام است؟
در پنجم دی ماه ۱۳۲ زلزله بم ۲۰۰۳ پرتلفاتترین زمینلرزههای تاریخ معاصر ایران با بزرگای ۶.۵ و در ژرفای ۸.۵ کیلومتر در شهر بم – کرمان با دوام دوازده دقیقه رخ داد.
آمار تلفات و خسارات زلزله بم چگونه گزارش شد؟
تلفات این زلزله ۲۶ هزار و ۲۷۱ نفر و مجروحان: بیش از ۳۰ هزار نفر، بیخانمانشدگان: حدود ۷۵ هزار نفر (بیشتر جمعیت شهر و روستاهای اطراف) گزارش شد. بیش از ۸۵ درصد ساختمانهای مسکونی و غیرمسکونی شهر بم کاملاً ویران شدند. ارگ تاریخی بم -بزرگترین بنای خشتی جهان در فهرست میراث جهانی یونسکو- نیز حدود ۶۰ تا ۹۰ درصد تخریب شد.
بیشتر بخوانید:زمینلرزه عسلویه را لرزاند
چه عواملی موجب تلفات گسترده در زلزله بم شد؟
وقوع زلزله در ساعات اولیه بامداد، استفاده از مصالح بنایی غیرمسلح و فاقد استانداردهای ضدزلزله در ساختمانسازی شهری و مجاورت کانون زلزله در مجاورت شهر ۱۰۰ هزار نفری بم باعث شد انرژی زلزله بهطور مستقیم و قویتر به سطح زمین برسد.
واکنشهای بینالمللی به زلزله بم چگونه بود؟
این زلزله با پاسخ گسترده بینالمللی مواجه شد و بیش از ۶۰ کشور تیمهای امداد و نجات، تجهیزات و کمکهای بشردوستانه به منطقه فرستادند. یونسکو نیز بلافاصله برنامهای برای حفاظت و مرمت ارگ بم آغاز کرد که سالها ادامه داشت.
از معدود کمکهای بشردوستانه دولت آمریکا به ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷، کمکرسانی پس از همین زلزله بود.
تحریمها چه نقشی در روند کمکهای بشردوستانه داشتهاند؟
تحریمهای گسترده ایالات متحده علیه ایران همواره شامل معافیتهایی برای تجارت بشردوستانه (غذا، دارو، تجهیزات پزشکی) بوده است. با این حال، در عمل، "رعایت بیش از حد" توسط بانکها و شرکتها اغلب مانع جریان کالاهای بشردوستانه مشروع شده است.
تجربه زلزله منجیل ۱۳۶۹ چه تأثیری بر روابط دو کشور داشت؟
پس از زمینلرزه ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ منجیل با بزرگای ۷.۳، دولت بوش پدر کمکهای بشردوستانه مستقیم را پیشنهاد داد. ایران در ابتدا امتناع کرد، اما بعداً برخی از کمکهای ارسالی از طریق صلیب سرخ را پذیرفت. این یکی از اولین تعاملات پس از انقلاب در زمینه سوانح طبیعی بود.
زلزله بم ۱۳۸۲ چه تغییری در این روند ایجاد کرد؟
پس از زمینلرزه ۱۳۸۲ بم، آمریکا کمکهای بیشتری ارائه داد و برخی از تحریمها را موقتاً کاهش داد. هیئتی از صلیب سرخ آمریکا و کارشناسان سوانح طبیعی را به ایران فرستاد. یک هیئت از کنگره ایالات متحده نیز از بم بازدید کرد. این دوره شاهد یک بهبود دیپلماتیک کوتاه مدت بود که صرفاً بر اساس دلایل بشردوستانه متمرکز بود.
منظور از «دیپلماسی زلزله» چیست؟
«دیپلماسی زلزله» یک جنبه بسیار واقعی از روابط بینالملل است. ایده اصلی این است که یک فاجعه طبیعی بزرگ، یک ضرورت بشردوستانه ایجاد میکند که میتواند به طور موقت از خصومتهای سیاسی عبور کند، کانالهای ارتباطی را باز کند و گاهی اوقات منجر به گرم شدن پایدار روابط شود.
پس از زلزله بم ۲۰۰۳ در عین وجود شکاف سیاسی بین ایران و آمریکا، این رویداد لحظهای نادر از تعامل مثبت ایجاد کرد و نشان داد که نگرانی بشردوستانه میتواند به طور موقت بر خصومت غلبه کند.
نمونههای دیگر «دیپلماسی زلزله» در جهان کداماند؟
در زمینلرزه هشتم اکتبر ۲۰۰۵ بالاکوت پاکستان تلفات بیش از ۷۰ هزار نفر بزرگترین فاجعه طبیعی پس از استقلال پاکستان است. پاکستان متحدی حیاتی، اما گاهی دشوار در "جنگ علیه تروریسم" ایالات متحده بود. ایالات متحده یک تلاش امدادی عظیم به رهبری ارتش را آغاز کرد و کمکهای مالی هنگفتی ارائه داد. این امر سبب بهبود افکار عمومی پاکستان نسبت به ایالات متحده و تقویت روابط دو دولت در یک زمان بحرانی شد.
در زمینلرزههای ۶ فوریه ۲۰۲۳ ترکیه و سوریه چه اتفاقی افتاد؟
در زمینلرزههای ۶ فوریه ۲۰۲۳ با بزرگای ۷.۸ و ۷.۵ در جنوب ترکیه، فاجعهای در کشوری عضو ناتو رخ داد، در حالیکه سوریه در آن زمان دشمن ایالات متحده و تحت تحریمهای شدید آمریکا بود. ایالات متحده، ضمن وعده ۱۰۰ میلیون دلار کمک مالی، بلافاصله تیمهای جستوجو و نجات شهری و نیروهای نظامی خود را مستقر کرد.
در مورد سوریه هم امریکا بیش از ۲۰۰ میلیون دلار کمک بشردوستانه ارائه کرد، اما صرفاً از طریق سازمانهای غیردولتی و آژانسهای سازمان ملل؛ تا از تقویت رژیم اسد جلوگیری شود. همچنین برخی از تحریمهای مرتبط با امدادرسانی بهطور موقت کاهش یافت، در حالی که موضع سیاسی حفظ شد.
بیشتر بخوانید:زلزله ۴.۲ ریشتری هجدک کرمان را لرزاند + عکس
محرکهای اصلی این نوع دیپلماسی چیست؟
محرک اصلی همیشه نجات جان انسانها و کاهش رنج است. از سوی دیگر جلوگیری از فروپاشی دولت، مهاجرت گسترده یا ناآرامیهای مدنی ناشی از یک فاجعه در یک منطقه راهبردی است. پوشش شدید رسانههای جهانی نیز فشار عمومی را بر دولتها برای اقدام ایجاد میکند.
قویترین زمینلرزه قارهای ثبتشده در سده اخیر کدام بوده است؟
۲۵ آگوست ۱۹۵۰ قویترین زلزله با بزرگای ۸.۶ در خشکی بین آسام در هند و تبت در مرز برخورد دو ورقه قارهای هند و صفحه اوراسیا رخ داد؛ که با تلفات تقریبی ۴۸۰۰ کشته همراه بود.
مرگبارترین زلزله تاریخ بشر کدام است؟
چهارصد و هفتاد سال پس از پر تلفاتترین زلزله تاریخ، زمینلرزهای در ۲۳ ژانویه ۱۵۵۶ در شانزی چین رخ داد که در دوره سلسله مینگ و همزمان با سلطنت شاه طهماسب صفوی، حدود ۸۳۰ هزار کشته برجا گذاشت و تا امروز مرگبارترین زلزله ثبتشده تاریخ محسوب میشود.
از بم تا شانزی؛ بزرگترین و مرگبارترین زمینلرزههای دنیا/ تحریمها چه نقشی در روند کمکهای بشردوستانه در زلزله بم داشتند؟
زلزله شانزی ۱۵۵۶ چه ابعاد و پیامدهایی داشت؟
این رویداد که به «زلزله بزرگ جیاجینگ» نیز معروف است، در دره رودخانه وی و نزدیکی شهرهای هواشیان، وینان و هواین رخ داد، ساختمانها و خانهها را ویران کرد و بیش از نیمی از جمعیت (در برخی مناطق تا ۶۰) جان باختند و شکافهایی بیش از ۲۰ متر در زمین ایجاد شد.
زمینلغزشها، آتشسوزیها و ریزشها ویرانی را تا شعاع حدود ۵۰۰ کیلومتر گسترش داد و ۱۰ استان پرجمعیت آن زمان را تحت تأثیر قرار داد. خانهها فرو ریختند و بازماندگان با آتشسوزی، غارت و ناامنی روبهرو شدند و دههها طول کشید تا منطقه بهبود یابد.
برآوردهای بعدی بزرگای زلزله را حدود ۸ و شدت آن را حدود ۱۱ مرکالی نشان میدهد و زمینلغزش، آتشسوزی و قحطیهای پس از آن عامل اصلی گسترش آسیبها بود.
دوره بازگشت چنین زمینلرزهای چگونه برآورد میشود؟
کاتالوگ لرزهای تاریخی ۳۰۰۰ ساله چین، هیچ زلزله دیگری با اندازه و موقعیت مشابه را در حدود ۲۵۰۰ سال قبل از ۱۵۵۶ نشان نمیدهد. گسلهای این پهنه نرخ لغزش بلندمدت حدود ۱-۳ میلیمتر در سال یا کمتر دارند.
قرنها تا هزارهها طول میکشد تا فشار کافی برای ایجاد یک رویداد با بزرگای ۸ جمع شود. دوره بازگشت ۲۰۰۰ تا ۵۰۰۰ ساله به این معنی نیست که زلزله هر ۴۰۰۰ رخ میدهد بلکه این بدان معناست که در مقیاسهای زمانی بسیار طولانی، میانگین فراوانی رخداد به این متوسط بازگشت میرسد.
