ردپای قاچاق سوخت در موضوع دلارهای ارزان

اقتصاد۲۴- یک هفته است که شایعاتی جدی در بازار دلار دهان‌به‌دهان می‌چرخد؛ شایعاتی که حالا دیگر از مرز «گمانه‌زنی» عبور کرده و به روایت‌های میدانی رسیده است. بر اساس این گزارش‌ها، دلار‌فروش‌ها در شهر‌های مختلف، دلار را فقط به‌صورت نقدی و در ازای دریافت اسکناس‌های درشت—۵۰۰ هزار و یک میلیون تومانی—با اختلافی عجیب، حتی ۳۰ تا ۴۰ هزار تومان پایین‌تر از نرخ بازار عرضه می‌کنند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد این اتفاق دیگر یک نوسان معمولی یا واکنش هیجانی به اخبار سیاسی نیست. آنچه در تهران، مشهد، سمنان، کرمان و چند شهر دیگر در حال وقوع است، به‌وضوح بوی یک عملیات سازمان‌یافته را می‌دهد. در هر شهر قیمت متفاوت است، اما یک نکته مشترک وجود دارد: فروشندگان این دلار‌های ارزان، به‌طور هدفمند در حال جمع‌آوری «ریال نقدی» هستند.

در ظاهر، هیچ منع قانونی برای فروش دلار زیر قیمت وجود ندارد؛ هر فردی می‌تواند دارایی خود را به هر قیمتی عرضه کند. اما وقتی این روند به‌صورت گسترده، هماهنگ و با یک هدف مشخص—یعنی جمع‌آوری اسکناس نقدی—انجام می‌شود، ماجرا دیگر از یک معامله ساده عبور کرده و وارد حوزه‌ای مشکوک و قابل تأمل می‌شود.

بیشتر بخوانید: هشدار برای آینده اقتصاد ایران؛ از نرخ تشکیل سرمایه منفی تا فرار سرمایه‌ها به سمت طلا و سکه/ حتی ایرانیان هم در کشور خود سرمایه‌گذاری نمی‌کنند!

این اتفاق مشکوک چندین سناریو را در ذهن‌ها یادآور می‌شود که در ادامه بررسی می‌کنیم:

سناریوی اول: کشتی‌های گرفتار در هرمز

یکی از جدی‌ترین سناریو‌هایی که این روز‌ها در بازار مطرح شده، به کشتی‌های تجاری برمی‌گردد که در تنگه هرمز گرفتار شده‌اند. ابتدا صحبت از پرداخت ۲ میلیون دلار عوارض بود، بعد یوآن مطرح شد و حالا برخی می‌گویند پرداخت باید به «ریال نقدی» انجام شود. اگر این روایت درست باشد، شرکت‌های کشتیرانی—به‌دلیل محدودیت‌های بانکی، تحریم‌ها و مشکلات FATF—ناچارند برای تأمین ریال، به بازار غیررسمی متوسل شوند. در این میان، احتمالاً یک شبکه واسطه، مأمور تبدیل دلار به ریال نقدی شده است.

سناریوی دوم: پول نقد و مسیر‌های تاریک

تجربه جهانی نشان می‌دهد پول نقد، ابزار محبوب فعالیت‌های غیرشفاف و حتی تروریستی است. محدودیت‌های اروپا روی اسکناس‌های درشت دقیقاً به همین دلیل اعمال شده و اسکناس‌های ۵۰۰ یورویی در اتحادیه اروپا به این راحتی توزیع نمی‌شوند. در ایران و منطقه نیز، هرجا ردپای «اسکناس درشت» پررنگ می‌شود، معمولاً پای فعالیت‌هایی در میان است که نمی‌خواهند رد مالی از خود به جا بگذارند.

سناریوی سوم: شرط‌بندی روی توافق

برخی تحلیلگران این اتفاق را یک «سیگنال پنهان» از بازار می‌دانند. فروش ارزان دلار و جمع‌آوری ریال—به‌ویژه در شهری مثل مشهد—می‌تواند نشانه‌ای از این باشد که برخی بازیگران خارجی، به‌ویژه تجار افغانستانی و پاکستانی، روی تقویت ریال پس از یک توافق احتمالی شرط بسته‌اند. سود اصلی، در همان فاصله کوتاه پس از توافق و قبل از تثبیت بازار به دست می‌آید.

سناریوی چهارم: اخلال هدفمند

فرضیه دیگری که مطرح است، به «اخلال خارجی» در بازار برمی‌گردد. کشور‌هایی که در سال‌های اخیر با ایران روابط مالی داشته‌اند، ممکن است حالا—پس از جنگ اخیر—با استفاده از شبکه‌های خود در داخل، به‌دنبال ایجاد بی‌ثباتی در بازار ارز و پول باشند. بازی با عرضه دلار و جمع‌آوری ریال می‌تواند بخشی از این سناریو باشد.

سناریوی پنجم: قاچاق سوخت.

اما شاید اصلی‌ترین سناریو، به قاچاق سوخت مربوط باشد. قاچاقچیان در کشور‌های همسایه برای تسویه حساب‌های خود نیاز به ریال نقدی دارند، تا ضمن عدم ردیابی مالی، بتوانند حساب‌های خود را با طرح ایرانی تسویه کنند. در این مدل، ضرر فروش ارزان دلار، در سود کلان قاچاق جبران می‌شود.

نماینده کمیسیون اقتصادی: بانک مرکزی را جریان گذاشتیم | پای قاچاق سوخت در میان است

جعفر قادری، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس به رویداد۲۴ می‌گوید: «این موضوع در جلسه با رئیس کل بانک مرکزی مطرح شده است. شنیده‌ام که خریداران ریال، این پول را برای تسویه سوخت قاچاق استفاده می‌کنند. درست است که دلار را با ارزان تری میفروشند، اما نفعشان آنقدر در قاچاق سوخت است که تفاوتی نمی‌کند.»

قادری می‌گوید قرار است در جلسه هفته آینده کمیسیون اقتصادی با بانک مرکزی این موضوع مورد بررسی قرار بگیرد چرا که «مردم نگران این ماجرا هستند که بخشی از تسویه‌های مالی شان از طریق اینترنت و سیستم بانکی با اخلال مواجه شود و تقاضا برای پول هم افزایش پیدا می‌کند.»

کارشناس ارز: افزایش تقاضای ریال یعنی عده‌ای دلار را شکننده می‌بینند

سیاوش غیبی پور، کارشناس ارز، در رابطه با انگیزه‌های جمع آوری ریال به رویداد۲۴ گفته: «در اقتصاد، افزایش تقاضا برای پول ملی معمولاً نشانه تقویت آن است.»

او توضیح داده که تقاضا برای این پول هم از چند محل صورت می‌گیرد. اول مسیر‌های تجاری است. وقتی کشور‌های خارج برای تجارت ریال نیاز داشته باشند، به این کار می‌پردازند. دوم مسیر توریستی است؛ مشخصا عراقی‌ها وقتی در جمعیت وسیع و بلندمدت به ایران می‌آیند، ریال نیاز دارند. سومین مسیر مربوط به عوارض خارجی و قرارداد‌های تجاری با ایران است که برمبنای ریال منعقد شده باشد. این عوامل باعث رشد تقاضا برای پول داخلی می‌شود.»

به گفته غیبی پور، باید دید این تقاضا پایدار است یا مقطعی. اگر تقاضا مستمر باشد، نشان از رونق اقتصادی است، اما اگر مقطعی باشد، نشان می‌دهد عده‌ای دلار را شکننده می‌بینند و از همین رو، تقاضای خرید ریال را بالا برده‌اند.»

چرا دلار در مشهد ارزان‌تر است؟

وی در رابطه با علت ارزان‌تر ارائه شدن دلار در مشهد گفته: «در مشهد تقاضای ریال ایران همیشه زیادتر است. خیلی از افغانستانی‌هایی که می‌خواهند وارد ایران شوند، به ریال نیاز دارند. از سوی دیگر کسانی‌که دلار زیادی در اختیار دارند، به علت محدودیت مرزها، تلاش می‌کنند دلار هایشان را نقد کنند. اگر بخواهند دلارشان را به طور رسمی بفروشند، مشمول مالیات می‌شوند، به همین دلیل سعی میکنند در بازار غیررسمی کار کنند.»

غیبی پور می‌گوید در مجموع «نسبت اسکناس به کل نقدینگی کمتر از ۵ درصد است. برخی می‌گویند پس انداز‌های بلند مدت و طلا و... نیز شبه پول هستند. اولین عنصر نقدینگی اسکناس است.»

به گفته او کسانیکه بخواهند با اقتصاد رسمی کار کنند به اسکناس نیاز ندارند؛ کسانی با اسکناس سر و کار دارند که فعالیت‌های زیرزمینی انجام میدهند یا می‌خواهند مالیات را دور بزنند و در ساختار بانکی وارد نشود. اما همزمان ممکن است در برخی این تصور وجود داشته باشد که با تشدید جنگ، سیستم بانکی جوابگو نیست و باید پول‌ها را از بانک بیرون کشید.»