
اقتصاد۲۴- دیدار فرمانده سنتکام با رئیس ستاد ارتش و رئیس موساد اسرائیل، همزمان با نشست بیسابقه ترامپ، پوتین و شی جینپینگ، معادلات تازهای را پیش روی تهران قرار داده است؛ نشست سه قدرت بزرگ جهان که برخلاف انتظارات، نشانه روشنی از توافق برای پایان دادن به جنگ ایران در آن دیده نمیشود. همزمان با آن شاهد تشدید حملات متقابل ایران و آمریکا در خلیج فارس، افزایش تحرکات نظامی اسرائیل و هشدارهای تازه واشنگتن به شهروندانش در کشورهای منطقه که نشانههای نگرانکنندهای از احتمال گسترش دوباره جنگ است، هم هستیم.
یکی از مهمترین تحولات ۴۸ ساعت گذشته، سفر دریاسالار برد کوپر، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا، به اسرائیل و دیدار او با ایال زامیر، رئیس ستاد ارتش اسرائیل و روم گوفمن، رئیس موساد است. این دیدار سهجانبه چهارشنبه ۲۷ آبان در مقر ارتش اسرائیل در تلآویو برگزار شد و اهمیت آن فراتر از یک ملاقات معمول نظامی است.
بر اساس گزارش روزنامه جروزالمپست و تایمز اسرائیل، کوپر علاوه بر دیدار با زامیر، در جلسهای مشترک با حضور رئیس موساد نیز شرکت کرد. در ارزیابی نظامی مشترک، شماری از فرماندهان ارشد عملیاتی، اطلاعاتی و برنامهریزی ارتش اسرائیل نیز حضور داشتند. ارتش اسرائیل موضوع این نشستها را تحولات منطقهای، چالشهای امنیتی مشترک و تقویت هماهنگی راهبردی و عملیاتی دو طرف اعلام کرده است.
با این حال، اهمیت این ملاقات در شرایطی که درگیریهای ایران و آمریکا وارد مرحله تازهای شده، بهمراتب بیشتر است. شبکه i۲۴ اسرائیل محور اصلی این دیدار را بررسی احتمال ازسرگیری جنگ با ایران گزارش کرده و المانیتور نیز نوشته است که سفر فرمانده سنتکام در شرایطی انجام شده که مقامهای اسرائیلی به رهبری بنیامین نتانیاهو برای ازسرگیری عملیات نظامی گسترده علیه ایران به واشنگتن فشار وارد میکنند.
اما خبر نگرانکنندهتر از خود نشست، گزارشی است که روز گذشته از سوی تایمز اسرائیل به نقل از شبکه ۱۳ این کشور منتشر شد. بر اساس این گزارش، نتانیاهو در جلسه امنیتی چهارشنبه شب گفته است که انجام یک عملیات علیه ایران اجتنابناپذیر است. همچنین یک مقام ارشد ارتش اسرائیل مدعی شده که طرحهای مشترک و مورد تأیید ارتش اسرائیل و سنتکام وجود دارد و مسئله اصلی، زمان اجرای آنهاست. به گفته این مقام، تصمیم نهایی به دونالد ترامپ و انتخاب زمان مناسب بستگی دارد.
نکته مهم دیگر آن است که کوپر پس از سفر به اسرائیل راهی عربستان سعودی شد تا با مقامهای کشورهای حوزه خلیج فارس دیدار کند. این بخش از سفر او نشان میدهد که موضوع صرفاً هماهنگی دوجانبه واشنگتن و تلآویو نیست و وضعیت امنیتی کشورهای عربی، پایگاههای آمریکا و مسیرهای انتقال انرژی نیز در محاسبات نظامی و سیاسی قرار دارد.
در چنین شرایطی، نشست سهجانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در شنژن چین، یکی از مهمترین تحولات دیپلماتیک دیروز بود. این نخستین نشست مستقیم سه رهبر قدرتهای بزرگ جهان در چنین قالبی بود و در شرایطی برگزار شد که جنگ اوکراین، بحران ایران و نگرانی از گسترش رقابت هستهای، نظم امنیتی جهان را با چالش مواجه کرده است.
این نشست حدود ۷۰ تا ۹۰ دقیقه طول کشید و با انتشار بیانیهای مشترک پایان یافت. سه رهبر بر ضرورت تقویت امنیت جهانی، اصلاح سازمان ملل، ثبات عرضه انرژی، گفتوگو درباره کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از سوءاستفاده از قدرت توسط دیوان کیفری بینالمللی تأکید کردند. جمله محوری بیانیه نیز این بود که در جنگ هستهای هیچ برندهای وجود ندارد و چنین جنگی هرگز نباید رخ دهد.
اما نکته مهم برای ایران، چیزهایی است که در این نشست گفته نشد. برخلاف انتظاراتی که درباره احتمال دستیابی به تفاهمی برای پایان جنگ ایران وجود داشت، بیانیه مشترک سه کشور هیچ راهکار مشخصی برای حل بحران تهران و واشنگتن ارائه نکرد. حتی نام ایران نیز در متن مشترک بهطور مشخص مطرح نشد.
بیشتر بخوانید: ایران زیر فشار سه جانبه آمریکا، اسرائیل و آژانس/ پوتین و شی به کمک تهران میآیند؟
البته موضوع ایران در گفتوگوی دوجانبه ترامپ و شی جینپینگ مطرح شد. ترامپ پیش از نشست سهجانبه گفته بود آمریکا و چین درباره ضرورت حفظ جریان انتقال انرژی از تنگه هرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای منافع مشترکی دارند. او همچنین در گفتوگو با فاکسنیوز تأکید کرد که واشنگتن برای پایان دادن به جنگ به کمک چین و روسیه احتیاجی ندارد.
ترامپ مدعی شد نیروی دریایی، نیروی هوایی و سامانههای پدافندی ایران بهشدت تضعیف شدهاند و توان موشکی ایران به حدود ۱۲ تا ۱۳ درصد ظرفیت پیشین رسیده است. این اظهارات البته ادعاهای رئیسجمهوری آمریکا هستند و نمیتوان آنها را بدون ارزیابی مستقل، تصویری قطعی از توان نظامی ایران دانست. او در عین حال گفت تهران خواهان توافق است، اما واشنگتن به دنبال توافقی پایدار است و تأکید کرد که جنگ را بهزودی، به یک شکل، پایان خواهد داد.
از این اظهارات میتوان دو پیام متناقض، اما مهم دریافت کرد. نخست اینکه ترامپ همچنان خواهان پایان دادن به جنگ است و نمیخواهد آمریکا برای مدت نامحدود درگیر یک منازعه پرهزینه در خاورمیانه باشد. دوم اینکه او قصد ندارد بدون دستیابی به امتیازهای مورد نظر واشنگتن، از ابزار نظامی و اقتصادی خود عقبنشینی کند.
نشست شنژن نیز در عمل این برداشت را تقویت میکند که تهران نباید روی یک توافق سهجانبه میان آمریکا، روسیه و چین برای متوقف کردن جنگ حساب باز کند. روسیه و چین ممکن است با گسترش جنگ مخالف باشند و از نظر اقتصادی و راهبردی خواهان ثبات منطقه باشند، اما این مسئله لزوماً به معنای آمادگی آنها برای ورود مستقیم به مناقشه یا تضمین امنیت ایران نیست.
تحلیل الجزیره نیز بر همین نکته تأکید دارد. کارشناسانی که این رسانه با آنها گفتوگو کرده، انتظار ندارند نشست سهجانبه به پیشرفت تعیینکنندهای در پرونده ایران منجر شود. از نگاه آنها، چین بیشتر نگران پیامدهای اقتصادی بحران و اختلال در جریان انرژی است و ممکن است در پشت پرده تهران را به انعطاف بیشتر تشویق کند، اما بعید است مسئولیت اصلی میانجیگری و حل اختلافات ایران و آمریکا را بر عهده بگیرد.
به عبارت دیگر، نشست سه قدرت بزرگ جهان شاید برای مدیریت رقابت هستهای و نمایش قدرت دیپلماتیک اهمیت داشته باشد، اما برای ایران تضمینکننده پایان جنگ نیست. حتی ممکن است ادامه بنبست میان تهران و واشنگتن، بهتدریج به موضوعی تبدیل شود که قدرتهای بزرگ صرفاً برای جلوگیری از آسیب دیدن منافع خود آن را مدیریت کنند، نه اینکه الزاماً برای حل ریشهای آن وارد میدان شوند.
در کنار تحولات نظامی و دیپلماتیک، جمهوری اسلامی با فشار سیاسی و حقوق بشری در عرصه بینالمللی نیز مواجه است. کمیته سوم مجمع عمومی سازمان ملل چهارشنبه ۲۷ آبان پیشنویس قطعنامه وضعیت حقوق بشر در ایران را با ۷۶ رأی موافق، ۲۷ رأی مخالف و ۶۴ رأی ممتنع تصویب کرد.
این پیشنویس که از سوی کانادا ارائه شده، به موضوعاتی مانند اعدامها، بازداشتهای خودسرانه، تبعیض علیه زنان و اقلیتهای قومی و مذهبی، سانسور اینترنت و برخورد با اعتراضات اشاره دارد. متن برای بررسی و تصویب نهایی به مجمع عمومی سازمان ملل ارجاع خواهد شد.
نکته قابل توجه در این رأیگیری، موضع آمریکا و اسرائیل است که به قطعنامه رأی ممتنع دادند. نماینده آمریکا از کافی نبودن قاطعیت متن برای پاسخگو کردن جمهوری اسلامی انتقاد کرده است. تهران نیز قطعنامه را سیاسی و گزینشی خوانده و آن را رد کرده است.
این رأیگیری بهتنهایی به معنای شکلگیری اجماع جهانی برای اقدام نظامی علیه ایران نیست و نباید آن را با تحولات نظامی منطقه یکی دانست. با این حال، نشان میدهد که تهران در شرایطی با بحران خارجی روبهرو است که پرونده حقوق بشر نیز همچنان یکی از نقاط اختلاف آن با بخش بزرگی از جامعه بینالمللی محسوب میشود.
ممتنع بودن رأی آمریکا و اسرائیل نیز لزوماً نشانه کاهش فشار سیاسی آنها بر جمهوری اسلامی نیست. بهویژه آنکه واشنگتن همزمان از ناکافی بودن متن قطعنامه سخن گفته است. در واقع، اختلاف بر سر شدت و شکل برخورد با تهران نباید با اختلاف بر سر اصل انتقاد از عملکرد حقوق بشری جمهوری اسلامی اشتباه گرفته شود.
مجموع تحولات روزهای اخیر نشان میدهد که وضعیت ایران و آمریکا به نقطه حساسی رسیده است. از یک سو، دیدار فرمانده سنتکام با مقامهای ارشد نظامی و اطلاعاتی اسرائیل، گزارشهای مربوط به آماده بودن طرحهای مشترک و اظهارات نتانیاهو درباره اجتنابناپذیر بودن عملیات علیه ایران، نشانههایی هستند که نمیتوان نادیده گرفت. از سوی دیگر، حملات متقابل در خلیج فارس، هدف قرار گرفتن قشم، حملات به بحرین و کویت و ناامنی فزاینده تنگه هرمز، خطر خارج شدن درگیری از کنترل را افزایش دادهاند.
در این میان، موضع ترامپ نیز همچنان دوگانه است. او از یک طرف مدعی پیروزی نظامی و تضعیف شدید توان ایران است و از طرف دیگر برای دستیابی به توافقی پایدار فشار میآورد. این رویکرد میتواند به معنای ترجیح توافق از موضع قدرت باشد؛ اما اگر واشنگتن تصور کند فشارهای اقتصادی و نظامی هنوز برای وادار کردن تهران به عقبنشینی کافی نیست، احتمال انتخاب گزینه نظامی مجدداً افزایش خواهد یافت.
برای ایران نیز ادامه وضعیت فعلی بدون هزینه نیست. محاصره دریایی، اختلال در صادرات نفت، ناامنی مسیرهای تجاری، افزایش فشار اقتصادی و احتمال حملات تازه به زیرساختهای نظامی و اقتصادی، هزینه فرسایش را برای کشور بالا میبرد. در چنین شرایطی، حتی اگر جنگ تمامعیار آغاز نشود، تداوم درگیریهای محدود میتواند اقتصاد و زندگی روزمره مردم را بیش از پیش تحت فشار قرار دهد.
از سوی دیگر، اتکا به روسیه و چین برای جلوگیری از حمله احتمالی آمریکا نیز نمیتواند جایگزین یک راهبرد دیپلماتیک واقعبینانه شود. نشست شنژن نشان داد که هر سه قدرت به دنبال مدیریت منافع و رقابتهای خود هستند و هیچکدام تعهد مشخصی برای حل بحران ایران ارائه نکردهاند. تهران نمیتواند صرفاً با تکیه بر روابط راهبردی با مسکو و پکن، خطر تشدید درگیری را منتفی بداند.
در نهایت، مسئله اصلی این است که آیا تهران و واشنگتن هنوز اراده و امکان لازم برای بازگشت به یک مسیر مذاکره واقعی را دارند یا نه. دیپلماسی عمان و قطر میتواند فرصتی برای جلوگیری از جنگی گستردهتر ایجاد کند، اما این فرصت نامحدود نیست. هر حمله تازه، هر تلفات انسانی و هر اقدام تحریکآمیز در تنگه هرمز میتواند فضای مانور دیپلماتیک را محدودتر کند.
خطر اصلی برای ایران اکنون فقط آغاز یک دور تازه از حملات نیست؛ بلکه گرفتار شدن در وضعیتی است که نه جنگ در آن پایان مییابد و نه صلحی پایدار شکل میگیرد. در چنین وضعیتی، کشور همزمان هزینه جنگ، محاصره اقتصادی و نااطمینانی سیاسی را پرداخت میکند؛ سناریویی که در نهایت بیشترین فشار آن نه بر تصمیمگیران، بلکه بر جامعه و معیشت مردم تحمیل خواهد شد.