تفاهم سیاسی، ریزش نفتی؛ طلای سیاه در انتظار مرحله دوم توافق/ آیا ترامپ فاتح جنگ نفت است؟

اقتصاد۲۴- بازار جهانی نفت روز‌های پرالتهابی را پشت سر می‌گذارد. پس از ماه‌ها انسداد و درگیری که شریان‌های اصلی انرژی جهان در خلیج‌فارس را هدف قرار داده بود، انتشار خبر امضای یک تفاهم‌نامه میان ایران و آمریکا، شوک سنگینی به قیمت‌ها وارد کرد. با این حال، پشت این ریزش‌های اولیه، واقعیت‌های فیزیکی و ساختاری پیچیده‌ای نهفته است که نشان می‌دهد بازگشت طلای سیاه به روز‌های آرامش قبلی، به این سادگی‌ها نخواهد بود.

ریزش در سایه تفاهم؛ آخرین وضعیت بازار طلای سیاه

آمار‌های رسمی از تداوم روند نزولی قیمت‌ها در معاملات سه‌شنبه ۲۶ خرداد ۱۴۰۵ حکایت دارند. قیمت هر بشکه نفت خام برنت دریای شمال با کاهش به ۸۲ دلار و ۹۲ سنت رسید و نفت خام وست تگزاس اینترمدیت آمریکا (WTI) نیز با اندکی افت در سطح ۸۰ دلار و ۶۶ سنت معامله شد.

این ریزش‌ها در واقع امتداد سقوط آزاد روز دوشنبه است که طی آن، بهای نفت تحت تأثیر اعلام خبر توافق اولیه میان تهران و واشنگتن، نزدیک به ۵ درصد سقوط کرد و به پایین‌ترین سطح خود از اوایل مارس رسید. محرک اصلی این موج کاهشی، اعلام امضای تفاهم‌نامه‌ای از سوی دونالد ترامپ برای پایان دادن به درگیری‌ها با ایران و بازگشایی تدریجی تنگه هرمز بود؛ توافقی که اگرچه بار روانی ریسک‌های جنگ را کاهش داد، اما هنوز جزئیات کامل آن منتشر نشده است.

گره کور هرمز؛ چرا نفت به قیمت‌های پیش از جنگ برنمی‌گردد؟

بسته شدن تنگه هرمز در جریان درگیری‌های اخیر، حدود ۲۰ درصد از محموله‌های نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) جهان را بلوکه کرده و بهای نفت را به ارقام بی‌سابقه‌ای رسانده بود. اکنون با اینکه خبر بازگشایی این آبراه حیاتی بازار را موقتاً آرام کرده، اما اجماع تحلیلگران بین‌المللی بر این است که قیمت‌ها به سطح ۷۲ دلاری پیش از بحران باز نخواهند گشت.

بانک سرمایه‌گذاری گلدمن ساکس در جدیدترین گزارش خود، پیش‌بینی قیمت نفت برنت در سه‌ماهه پایانی سال جاری را به ۸۰ دلار کاهش داده است، اما به صراحت تأکید می‌کند که «بخشی از «حق بیمه امنیتی» ناشی از ریسک اختلال در عرضه، همچنان در قیمت‌ها باقی خواهد ماند. بازار‌های نفتی تا سال‌ها پیامد‌های این بحران را به دوش خواهند کشید.»

دلیل این امر کاملاً فنی و لجستیکی است. بازگشت نفتکش‌ها به هرمز اقدام یک‌شبه نیست. تحلیلگران موسسه مورگان استنلی معتقدند که ازسرگیری تردد عادی نفتکش‌ها چندین هفته زمان می‌برد. طبق برآورد این بانک، تنها ۵۰ درصد از تولید از دست رفته منطقه تا ماه سپتامبر (شهریور) و ۸۰ درصد آن تا دسامبر (آذر) به بازار بازمی‌گردد. حتی پیش‌بینی می‌شود بازگشت آن ۲۵ درصد باقی‌مانده به دلیل نیاز به راه‌اندازی مجدد حدود ۱۰ هزار حلقه چاه نفت که ماه‌ها تعطیل بوده‌اند و همچنین پاک‌سازی مین‌های احتمالی، تا سال ۲۰۲۷ به طول بینجامد.

بیشتر بخوانید: چرا نفت ارزان شد؟ پاسخ در پشت پرده مذاکرات تهران و واشنگتن

این وضعیت نشان می‌دهد که زنجیره تأمین انرژی جهان دچار آسیب ساختاری شده است. افزون بر این، تحلیلگران ارشد موسسه پژوهشی انرژی اسپکتس (Energy Aspects) در یادداشتی تحلیلی به مشتریان خود یادآور شدند که آسیب‌های وارده به زیرساخت‌های بارگیری و تاسیسات بندری در جریان تنش‌های اخیر، فرآیند بیمه اتکایی کشتی‌های غول‌پیکر (VLCC) را با بحران جدی مواجه کرده است. نرخ کرایه حمل‌ونقل دریایی و حق بیمه جنگی برای عبور از خلیج‌فارس هنوز در سطوح بالایی قرار دارد و شرکت‌های بزرگ بیمه مانند لویدز لندن اعلام کرده‌اند که تا زمان تثبیت کامل آرامش و تایید رسمی امنیت آبراه از سوی نهاد‌های ناظر، تعرفه‌های خود را کاهش نخواهند داد. این هزینه‌های پنهان لجستیکی مستقیماً به قیمت نهایی هر بشکه نفت تحویلی در بنادر مقصد افزوده می‌شود و مانع از شکل‌گیری یک روند نزولی پایدار و بازگشت به قیمت‌های ارزان گذشته در بازار‌های مصرف می‌شود.

فاز اول توافق؛ پیروزی ترامپ یا تسلیم در برابر واقعیت؟

دونالد ترامپ و رسانه‌های راست‌گرای حامی او در واشنگتن تلاش می‌کنند این تفاهم‌نامه را یک پیروزی بزرگ برای استراتژی «فشار و معامله» او قالب کنند؛ ابزاری که توانست قیمت سوخت را در داخل آمریکا مهار کرده و انتقادات شدید افکار عمومی را از دولتش کاهش دهد. اما از دیدگاه ناظران مستقل بین‌المللی، این توافق بیش از آنکه یک فتح دیپلماتیک باشد، یک «دیپلماسی اضطرار» برای مهار بحران فزاینده جهانی بود.

سوفرو سارکار، رئیس بخش تحقیقات انرژی در بانک دی‌بی‌اس (DBS)، ابعاد این توافق را این‌گونه کالبدشکافی می‌کند: «مرحله اول توافق که شامل تمدید ۶۰ روزه آتش‌بس است، آسان خواهد بود. اما مرحله دوم که بازار‌ها به دقت آن را زیر نظر دارند، شامل بازگشایی تدریجی تنگه هرمز و لغو محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر و کشتی‌های ایران است.»

او هشدار می‌دهد که «هر چیزی غیر از رفع روان و همزمان تحریم‌ها، به نوسانات جدید قیمت نفت منجر خواهد شد.» بنابراین، ترامپ به جای حل ریشه‌ای بحران، صرفاً زمان خریده است تا مانع از انفجار قیمت بنزین در تابستان شود؛ دوره‌ای که به گفته آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، بازار به دلیل کاهش بی‌سابقه ذخایر نفتی جهان، همچنان با کسری عرضه رو‌به‌رو است و پتانسیل نوسان شدیدی دارد.

فراتر از خلیج‌فارس؛ فاکتور چین و سیگنال‌های ضعف ساختاری

جدا از توافق اخیر، تحلیلگران مورگان استنلی به فاکتور‌های ساختاری دیگری در بازار فیزیکی نفت اشاره می‌کنند که به کمک ترامپ آمدند تا قیمت‌ها فراتر نروند. بزرگ‌ترین محرک پنهان کاهش قیمت‌ها، افت شدید تقاضا از سوی اژد‌های زرد است. واردات نفت خام چین در ماه مه با کاهشی ۲۹ درصدی، به پایین‌ترین سطح خود در هشت سال اخیر رسید. همزمان، افزایش چشمگیر صادرات نفت آمریکا نیز بخشی از کسری بازار را جبران کرد. این یعنی ترامپ بخشی از کنترل قیمت‌ها را مدیون شانس و کاهش موتور محرک اقتصاد چین است، نه صرفاً نبوغ مذاکراتی خود و او اکنون روی موجی از کاهش تقاضای جهانی سوار شده است تا دستاوردسازی کند.

در همین راستا، نشریه تخصصی پلاتس در تحلیلی جامع به این نکته اشاره می‌کند که استراتژی پالایشگاه‌های مستقل چینی (معروف به تئاپوت‌ها) نیز در این مدت تغییر کرده است. این پالایشگاه‌ها که در ماه‌های گذشته خریداران اصلی نفت‌های ارزان‌قیمت و تحت تحریم بودند، به دلیل پر شدن ظرفیت مخازن استراتژیک چین و کاهش حاشیه سود فرآورده‌های نفتی در بازار‌های آسیایی، نرخ خوراک خود را به شدت پایین آورده‌اند. از سوی دیگر، جهش بی‌سابقه تولید نفت غیر اوپک، به‌ویژه در کشور‌های حوزه برزیل و گویان، عرضه فیزیکی نفت در بازار را با نوعی مازاد پنهان روبه‌رو کرده است. این تلاقیِ همزمان «کاهش تقاضای شرق» و «افزایش عرضه غرب»، بهترین فرصت تاکتیکی را در اختیار کاخ سفید قرار داد تا از زیر بار فشار افکار عمومی فرار کند؛ فاکتور‌هایی که هیچ‌کدام محصول سیاست خارجی ترامپ نبودند، اما او زیرکانه آنها را به عنوان دستاورد دیپلماسی خود به افکار عمومی آمریکا فروخت.

مسکّن موقت برای کاخ سفید

در داخل ایران نیز روایت‌ها واقع‌بینانه است. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، هرچند این توافق را گامی مهم برای توقف درگیری‌ها خوانده، اما صراحتاً تأکید کرده است که توافق نهایی برای یک آتش‌بس پایدار هنوز حاصل نشده است. از سوی دیگر، گزارش‌های شورای عالی امنیت ملی نشان می‌دهد که رویکرد ایران در قبال تعهدات، «گام‌به‌گام و مشروط» خواهد بود. عبور از این تفاهم اولیه ۶۰ روزه و ورود به مسائلی مثل بازگشایی کامل مسیر‌های صادراتی و لغو واقعی محدودیت‌های بانکی و دریایی، آزمون اصلی خواهد بود.

در نهایت، می‌توان گفت هرچند ریزش قیمت نفت به کانال ۸۰ دلار مایه آسودگی خاطر موقت دونالد ترامپ شده و به او اجازه می‌دهد در کوتاه‌مدت منتقدانش را ساکت کند، اما این یک پیروزی قطعی نیست. بازار جهانی انرژی همچنان زخمی پیامد‌های بسته‌شدن هرمز است و نهادهایی، چون موسسه فیچ پیش‌بینی می‌کنند میانگین قیمت برنت برای سال جاری بالا (حدود ۸۷ دلار) باقی بماند. ترامپ بحران را حل نکرده، بلکه آن را در ازای امتیازاتی لرزان عقب رانده است؛ اسلحه ریسک‌های ژئوپلیتیک همچنان پشت سر بازار نفت نشانه رفته است.