اقتصاد۲۴- عراق، سرزمینی که در میان دجله و فرات یکی از نخستین تمدنهای جهان را پرورش داد، در تاریخ پول و سکه نیز جایگاهی ویژه دارد. اگر بسیاری از کشورهای منطقه تاریخ پولی خود را از دوران مدرن آغاز کردهاند، عراق قرنها پیش از شکلگیری دولتهای امروزی، میزبان یکی از معتبرترین سکههای جهان اسلام بود.
از دینارهای طلای عباسی که در بازارهای بغداد اعتبار داشتند تا دینارهای معاصر عراق، سکه و پول در این سرزمین همواره بازتابی از قدرت سیاسی، رونق تجارت و تحولات اقتصادی بودهاند.
بینالنهرین؛ سرزمین اقتصاد سازمانیافته
پیش از آنکه سکه در جهان رواج یابد، تمدنهای باستانی بینالنهرین از نخستین جوامعی بودند که نظامهای پیچیده حسابداری و مبادله را توسعه دادند. سومریها، بابلیها و آشوریها برای تجارت از فلزات گرانبها، غلات و واحدهای وزنی استاندارد استفاده میکردند.
اگرچه سکه به مفهوم امروزی هنوز وجود نداشت، اما همین نظامهای اقتصادی، پایهای برای شکلگیری پول در قرون بعدی شدند. به همین دلیل بسیاری از تاریخدانان، بینالنهرین را یکی از زادگاههای اقتصاد سازمانیافته در جهان میدانند.
بغداد؛ قلب ضرب دینار طلایی جهان اسلام
بینالنهرین، سرزمینی میان دجله و فرات، از نخستین مراکز شکلگیری اقتصاد سازمانیافته در جهان به شمار میرود. هرچند در دوران سومریها و بابلیها هنوز سکه به معنای امروزی وجود نداشت و مبادلات بیشتر بر پایه نقره، جو و نظامهای حسابداری انجام میشد، اما همین منطقه از نخستین جوامعی بود که مفاهیمی مانند ارزشگذاری، ثبت معاملات و پرداختهای استاندارد را توسعه داد.
با گسترش نفوذ هخامنشیان، سپس یونانیان و اشکانیان، سکههای طلا و نقره بهتدریج در بینالنهرین رواج یافتند. پس از آن نیز ساسانیان شبکهای گسترده از ضرب سکه را در شهرهای مهم این منطقه ایجاد کردند و درهمهای نقره ساسانی برای قرنها از رایجترین پولهای خاورمیانه بودند. این میراث پولی کهن، زمینهای فراهم کرد تا عراق در دوران اسلامی به یکی از مهمترین مراکز ضرب سکه جهان تبدیل شود.
با تأسیس خلافت عباسی در قرن هشتم میلادی و انتخاب بغداد بهعنوان پایتخت، این شهر به یکی از مهمترین مراکز ضرب سکه در جهان تبدیل شد. دینارهای طلای عباسی که از سنت پولی امویان الهام گرفته بودند، به دلیل خلوص بالا و ثبات وزن، شهرتی فراتر از مرزهای خلافت پیدا کردند.
بر روی این سکهها معمولاً آیات قرآنی، نام خلیفه و محل ضرب سکه نقش میبست. دینار عباسی نهتنها ابزار مبادله، بلکه نمادی از اقتدار سیاسی و اقتصادی خلافت بود و در مسیرهای تجاری از اندلس تا آسیای مرکزی گردش داشت.
از مغولان تا عثمانیها؛ تغییر حکومتها و تداوم حیات سکه
با سقوط بغداد به دست مغولان در سال ۱۲۵۸ میلادی، نظام سیاسی منطقه دگرگون شد، اما سنت ضرب سکه از میان نرفت. در دوره ایلخانان، جلایریان، صفویان و سپس عثمانیها، انواع مختلفی از سکههای طلا، نقره و مس در عراق ضرب یا در بازارهای آن مبادله میشد.
در دوران عثمانی، سکههای طلای عثمانی و لیرههای امپراتوری نقش مهمی در تجارت منطقه داشتند و بغداد همچنان یکی از مراکز مهم اقتصادی خاورمیانه باقی ماند.
در سال ۱۹۳۲، دینار عراق جایگزین روپیه شد
در دوران حاکمیت بریتانیا بر عراق پس از جنگ جهانی اول، روپیه هند بریتانیا در بخشهایی از عراق رواج یافت؛ اما با تأسیس پادشاهی عراق به رهبری ملک فیصل اول، تلاش برای ایجاد هویت پولی مستقل و کاهش وابستگی به ارزهای خارجی آغاز شد.
در سال ۱۹۳۲، دینار عراق بهعنوان واحد پول ملی معرفی شد و جایگزین روپیه شد. دینار جدید بر پایه نظام پولی مدرن طراحی شده بود و بهتدریج به نماد استقلال اقتصادی کشور تبدیل شد.
سکههای عراق؛ روایتی از پادشاهی تا جمهوری
در دوران پادشاهی عراق، سکههایی با تصویر پادشاهان هاشمی ضرب شدند. پس از انقلاب ۱۹۵۸ و تشکیل جمهوری، طراحی سکهها تغییر کرد و نمادهای ملی، تاریخی و فرهنگی عراق جایگزین تصاویر سلطنتی شدند.
در دهههای بعد، بانک مرکزی عراق مجموعهای از سکههای یادبود و مناسبتی را نیز منتشر کرد که برخی از آنها به مناسبت رویدادهای ملی، پروژههای عمرانی یا سالگردهای مهم تاریخی ضرب شدند.
نفت، جنگ و سرنوشت پول ملی عراق
کشف و توسعه میادین نفتی در قرن بیستم، اقتصاد عراق را متحول کرد و درآمدهای نفتی به پشتوانه اصلی دولت تبدیل شدند. با این حال، جنگهای پیاپی، تحریمهای بینالمللی و بیثباتی سیاسی، تأثیر عمیقی بر ارزش پول ملی این کشور گذاشتند.
در این دوره، نقش سکه در مبادلات روزمره کاهش یافت و اسکناسها جایگاه پررنگتری پیدا کردند. با وجود این، سکههای تاریخی عراق همچنان از مهمترین آثار پولی جهان اسلام محسوب میشوند و در میان مجموعهداران ارزش بالایی دارند.
عراق؛ میراثدار یکی از درخشانترین سنتهای پولی جهان اسلام
عراق را نمیتوان صرفاً کشوری با ذخایر عظیم نفتی دانست؛ این سرزمین یکی از مهمترین فصلهای تاریخ پول و سکه را در خود جای داده است. از دینارهای طلایی عباسی که روزگاری اعتبارشان از مرزهای خلافت فراتر میرفت تا دینارهای معاصر، تاریخ پول در عراق بازتابی از شکوه بغداد، تحولات سیاسی و فراز و فرود اقتصاد این کشور است.
در قسمت بعدی این مجموعه، تجارتنیوز به مسیر سکه و طلا در سوریه میرسد؛ سرزمینی که ضرابخانههای دمشق در آن قرنها از مهمترین مراکز ضرب سکه در جهان اسلام بودند و سکههایش روایتگر تاریخ امویان، ایوبیان و عثمانیهاست.
