دیپلماسی شبانه در خاورمیانه؛ پشت پرده تعویق حمله آمریکا و معماهای تازه در تنگه هرمز
اقتصاد۲۴- خاورمیانه بار دیگر شب سختی را گذراند؛ حرف از شنبه شب است که در آن مرز میان «آغاز یک جنگ فراگیر منطقهای» و «دستپیدا کردن به فرمول دیپلماسی» به اندازه چند خط پیام در شبکههای اجتماعی و تماسهای فشرده دیپلماتیک تلفنی، باریک شد.
بامداد یکشنبه در حالی آغاز شد که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در پیامی ناگهانی در شبکه اجتماعی خود ادعا کرد حمله نظامی برنامهریزیشده و سنگین علیه ایران را توقف کرده است؛ تصمیم و چرخش به ظاهر ناگهانی که بلافاصله این پرسش کلیدی را در محافل تحلیلی و رسانهای مطرح ساخت: در ساعات پایانی شب گذشته، در راهروهای خلوت دیپلماسی خاورمیانه دقیقاً چه گذشت و چه عواملی محاسبات واشنگتن را تغییر داد؟
معادله پیچیده در تنگه هرمز: ادعای تفکیک مسیرهای رفتوبرگشت
نقطه عطف گمانهزنیهای اخیر، اما گزارش اکسیوس به نقل از دیپلماتهای آگاه بود. بر اساس این ادعاها، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، با طرحی مصالحهجویانه که با میانجیگری قطر و آمریکا برای مدیریت بحران تدوین شده موافقت کرده است. الگوی پیشنهادی ادعایی بدین گونه مطرح شد که برای کاهش ریسکهای امنیتی و مهار تنشهای نظامی، کشتیهای تجاری و نفتکشها برای ورود به خلیج فارس از آبهای سرزمینی ایران و برای خروج، از مسیر آبهای سرزمینی عمان عبور کنند؛ پروژهای که هدف آن تفکیک مسیر تردد و کاهش احتمال مواجهه مستقیم نیروهای نظامی توصیف شده است.
اما این ادعا خیلی زود با واکنش سرد و تکذیب صریح تهران روبهرو شد. منابع نظامی و نزدیک به تیم مذاکرهکننده در گفتوگو با رسانههای داخلی، هرگونه توافق رسمی برای بازگشایی یا تغییر رژیم حقوقی تنگه هرمز را کذب خواندند. همزمان مسئولان نظامی یادآور شدند که پایداری هرگونه ترتیبات امنیتی در تنگه، مستلزم توقف کامل اقدامات متخاصمانه آمریکا و منطبق بر اختیارات حاکمیتی ایران است. تکذیبهای پیاپی، نشاندهنده ابهام پررنگ در پذیرش فرمولهای پیشنهادی از سوی نهادهای حاکمیتی و بهویژه نیروهای مسلح است که عمان نیز تایید رسمی آنها را شرط اجرایی شدن هر تفاهمی دانسته بود.
بیشتر بخوانید: هزینه پنهان جنگ برای اقتصاد منطقه/ چهره جدید گردشگری استانبول و دبی در میانه جنگ ایران
همزمان با ادعاهای مطرحشده در رسانههای غربی، گزارشهای میدانی از وضعیت ناپایدار امنیتی در برخی نقاط منطقه خبر میدهند. اعلام ارتش کویت مبنی بر رهگیری پهپادها در شمال این کشور و سقوط ترکشهای آن در نزدیکی پایگاههای آمریکایی، نشان میدهد که فضای امنیتی خلیج فارس تا چه اندازه خطیر و شکننده است و هر تحرک کوچک میتواند تفاهمات روی کاغذ را به چالش بکشد.
سایه متغیرهای منطقهای؛ از زنگ خطر ریاض تا تحرکات آنکارا و دوحه
اگرچه ادعای موافقت با طرح جدید در تنگه هرمز از سوی ترامپ به عنوان عامل اصلی توقف عملیات مطرح شد، اما دادههای تحلیلی و تحرکات دیپلماتیک نشان میدهد ابعاد مسئله بسیار فراتر از یک موضوع واحد بوده است.
یکی از متغیرهای کلیدی در تغییر محاسبات واشنگتن، تماس تلفنی اضطراری محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، با دونالد ترامپ بود. خبرگزاری رسمی عربستان نیز این گفتوگوی تلفنی را تأیید کرد؛ گفتوگویی که در آن بر «ضرورت اولویت دادن به گفتوگو» و «اهمیت بهکارگیری تمام تلاشها برای دستیابی به آرامش» تأکید شده است. گزارشها حاکی است که ریاض و دیگر پایتختهای حاشیه خلیج فارس نسبت به پیامدهای مخرب یک مواجهه مستقیم و همهجانبه بر امنیت انرژی، تأسیسات زیربنایی و ثبات اقتصادی منطقه هشدار داده و خواستار خویشتنداری فوری شدهاند.
حاکمان منطقه به این یقین رسیدهاند که در صورت سرپوش نگذاشتن بر آتش جنگ، تمام بازیگران منطقهای هزینهای سنگین و غیرقابل جبران پرداخت خواهند کرد.
از سوی دیگر، رایزنیهای دیپلماتیک فشرده عباس عراقچی در طول شب با همتایان خود در پاکستان، ترکیه و قطر، در کنار تلاشهای اسلامآباد و دوحه برای احیای مذاکرات متوقفشده، نشاندهنده فعال شدن یک «چتر دیپلماتیک منطقهای» برای مهار خطر بود. نمایندههای میانجیگر به خبرگزاریها گفتهاند که نسبت به از سرگیری مذاکرات تا پایان هفته خوشبینی محتاطانهای دارند. این دست تلاشها، فضای بازی را از حالت مانورهای نظامی پراکنده به سمت محاسبه هزینههای کلان سوق داد.
در همین چارچوب، تحرکات سیاسی در سایر پایتختهای منطقه نیز ابعاد پیچیده بحران را نشان میدهد. نشست اضطراری امنیتی در بغداد و دستور نخستوزیر عراق برای جلوگیری از هرگونه استفاده از خاک این کشور علیه همسایگان، پس از حملات متقابل اخیر، گواهی بر این واقعیت است که تمام کشورهای همجوار در تلاشند تا از کشیده شدن پای خود به یک مواجهه بزرگ جلوگیری کنند.
هشدار تهران؛ آمادگی در عین هوشمندی
گفتنی است، در پاسخ به فضای روانی ایجادشده و ادعاهای واشنگتن، مقامات دفاعی ایران موضعی قاطع، اما هوشمندانه اتخاذ کردند. مجید ابنالرضا، سرپرست وزارت دفاع ایران، در نخستین واکنش رسمی یک مقام نظامی به پیام ترامپ، تأکید کرد که از نگاه تهران «هر تهدیدی، یک تهدید واقعی است» و نیروهای مسلح نه غافلگیر میشوند و نه منفعل، بلکه تهدیدها را مبنای ارتقای آمادگی و تقویت بازدارندگی قرار میدهند.
رسانههای رسمی کشور نیز تأکید کردند ادعای درخواست ایران برای توقف حملات، صرفاً پروپاگاندای رسانهای و تلاشی برای فشار بر حاکمان خلیج فارس است. منابع نظامی تاکید کردهاند که صرفنظر از عقبنشینی یا ادامه تهدیدات از سوی آمریکا، میدان نبرد تعیینکننده نهایی خواهد بود و نیروهای دفاعی در بالاترین سطح آمادگی رزمی قرار دارند.
در این بین، اظهارات اخیر مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، مبنی بر اینکه هدف واشنگتن نه لزوماً سرنگونی، بلکه «تغییر رفتار و تحمیل هزینههای مداوم» است، ابعاد تازه این جنگ روانی و محاسباتی را آشکار میسازد. به گفته روبیو، تقابل میان طرفین نقطه پایان مشخص و کوتاه مدتی ندارد و فشارها در قالب یک استراتژی ادامهدار پیگیری خواهد شد؛ مسئلهای که نشان میدهد حاکم شدن آرامش پایدار نیازمند عبور از پیچیدگیهای متعدد است.
چشمانداز مبهم؛ میان خط آتش و میز دیپلماسی
حال منطقه در نقطهای بسیار حساس قرار گرفته است. اگرچه خطرات ناگهانی دیشب با فروکش کردن آتش و عقبنشینی موقت عقب زده شد، اما شکاف میان ادعاهای رسانهای غرب و تکذیبهای رسمی تهران نشان میدهد که هنوز فرمول جامع و پایدار مورد توافقی روی میز قرار نگرفته است.
دیپلماسی خاورمیانه اکنون میان دو سناریو دستوپا میزند؛ از یک سو خوشبینی محتاطانه برای بازگشت به میز مذاکرات تا پایان هفته با ابتکار کشورهای منطقه و فعالسازی کانالهای میانجیگری، و از سوی دیگر احتمال بروز یک جرقه ناگهانی در آبهای خلیج فارس یا خطوط مرزی که میتواند کل تفاهمات شکننده موجود را از بین ببرد و منطقه را مجدداً به لبه پرتگاه نبرد نظامی بازگرداند.
