جنگ و تحریم چگونه رشد اقتصادی ایران را زمینگیر کردند؟
اقتصاد۲۴- با افزایش ریسکهای سیاسی ناشی از جنگ و تشدید تحریمها سرمایهگذاری در سال۱۴۰۴ با کاهش ۱۲درصدی مواجه شده است.
پیش از این کاهشهای شدید سرمایهگذاری تنها در ابتدای دهه۱۳۹۰ همزمان با تشدید تحریمها، سال۱۳۹۴ بهدلیل کاهش شدید قیمت نفت و سال۱۳۹۷ پس از خروج آمریکا از برجام رخ داده بود. افزایش تنشهای خارجی از ابتدای دهه۱۳۹۰ موجب شد رشد میانگین سالانه سرمایهگذاری در این دهه به منفی ۶.۲درصد برسد؛ درحالیکه این رقم در دهه قبل حدود ۷.۷درصد بود.
همچنین نرخ سرمایهگذاری به محدوده ۲۶درصد کاهش یافته که در مقایسه با میانگین ۳۱درصدی دهه۱۳۸۰ اقتصاد ایران و همچنین کشورهای درحالتوسعه، رقم پایینی محسوب میشود.
کاهش نرخ سرمایهگذاری در اقتصاد ایران طی سالهای اخیر به یکی از مهمترین محدودیتهای پیشروی رشد اقتصادی تبدیل شده است. میانگین نرخ سرمایهگذاری (بهعنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی) که در دهههای ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ حدود ۳۱ درصد بود، پس از تشدید تحریمها در ابتدای دهه ۱۳۹۰ به ۲۶.۵ درصد کاهش یافت.
همزمان، رشد سرمایهگذاری نیز در دهه ۱۳۸۰ بهطور متوسط ۷.۷ درصد بود، اما در دهه ۱۳۹۰ به منفی ۶.۲ درصد سقوط کرد و در ۱۴۰۴ نیز رشد سرمایهگذاری به منفی ۱۲ درصد رسید. تداوم این روند، علاوه بر کاهش ظرفیتهای جدید تولید، خطر فرسایش موجودی سرمایه را افزایش میدهد؛ بهویژه آنکه سرمایههای موجود بهطور مستمر مستهلک میشوند.
نرخ سرمایهگذاری در ایران تاریخی پر فراز و نشیب داشته است. دورههای رونق و رکود، در پیوند با نوسانات درآمدهای نفتی و همچنین اعمال تحریمهای خارجی در ابتدای دهه ۱۳۹۰، الگوهای متفاوتی را برای سرمایهگذاری در اقتصاد ایران رقم زدهاند. میانگین نرخ سرمایهگذاری در دهههای ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ حدود ۳۱ درصد بوده است، اما با آغاز تحریمها در ابتدای دهه ۱۳۹۰، این نرخ به ۲۶.۵ درصد کاهش یافت.
بیشتر بخوانید:۱۳ سال آب رفتن درآمد ایرانیها؛ آمارها چه میگویند؟/ چرا ایرانیان هر روز فقیرتر میشوند؟
از منظر رشد سرمایهگذاری نیز اقتصاد ایران دورههای متفاوتی را تجربه کرده است. سرمایهگذاری واقعی (قیمتهای ثابت) در دهه ۱۳۸۰ بهطور میانگین سالانه ۷.۶۷ درصد رشد داشته، اما این نرخ در دهه ۱۳۹۰ به منفی ۶.۱۵ درصد کاهش یافته است. رشد منفی سرمایهگذاری به این معناست که سهم بیشتری از تولیدات اقتصادی به مصرف اختصاص یافته و منابع کمتری صرف ایجاد ظرفیتهای جدید تولیدی شدهاند.
از سال ۱۳۹۹، رشد سرمایهگذاری دوباره مثبت شد که مهمترین عامل آن افزایش فروش نفت بود. سرمایهگذاری طی پنج سال متوالی، از ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳، رشد مثبت را تجربه کرد. با این حال، پس از چند سال رشد مثبت، زنگ خطر بار دیگر در سال ۱۴۰۴ به صدا درآمده است. طبق گزارش بانک مرکزی، رشد سرمایهگذاری در سال ۱۴۰۴ به منفی ۱۲ درصد رسیده است. پیش از این، چنین افت قابلتوجهی تنها در سالهای ۱۳۹۱، ۱۳۹۴ و ۱۳۹۷ تجربه شده بود.
بررسی روند سرمایهگذاری و درآمدهای نفتی نشان میدهد که «انتظارات» فعالان اقتصادی نقش تعیینکنندهای در میزان سرمایهگذاری دارد. در سال ۱۳۹۱، همزمان با اعمال تحریمهای بینالمللی، درآمدهای نفتی ایران حدود ۴۳ درصد کاهش یافت و در همان سال رشد سرمایهگذاری به منفی ۲۴ درصد رسید. در سال ۱۳۹۴ نیز قیمت جهانی نفت بهشدت کاهش یافت و درآمدهای نفتی ایران حدود ۴۲ درصد افت کرد. با این حال، به دلیل دستیابی به توافق برجام و شکلگیری فضای خوشبینانه نسبت به آینده اقتصاد، کاهش سرمایهگذاری در این سال حدود ۱۴ درصد بود؛ رقمی که بهمراتب کمتر از افت سرمایهگذاری در سال ۱۳۹۱ محسوب میشود.
در مقابل، در سال ۱۳۹۷ درآمدهای نفتی ایران تنها حدود ۹ درصد کاهش یافت، اما سرمایهگذاری با افتی حدود ۱۵.۸ درصد مواجه شد. تفاوت اثرگذاری کاهش درآمدهای نفتی بر سرمایهگذاری در سالهای ۱۳۹۴ و ۱۳۹۷، اهمیت «انتظارات» را بهخوبی نشان میدهد.
در سال ۱۳۹۴، انتظارات جامعه و فعالان اقتصادی نسبت به آینده مثبت بود، اما در سال ۱۳۹۷ با خروج دولت ترامپ از برجام، نگاه جامعه به آینده اقتصاد تیره شد و این بدبینی خود را در افت شدیدتر سرمایهگذاری نشان داد. به نظر میرسد در سال ۱۴۰۴ نیز عامل اصلی کاهش سرمایهگذاری، تیرهشدن انتظارات در پی تهاجم اسرائیل به ایران بوده است.
