در مذاکرات وزرای خارجه ایران و چین چه گذشت؟ / روایتی متفاوت از یک سفر مهم
اقتصاد۲۴- سفر یکروزه سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه به پکن و دیدار با وانگیی، وزیر امور خارجه چین، در شرایطی انجام شد که تبعات تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران همچنان بر معادلات منطقه سایه انداخته و همزمان، چین خود را برای دیدار پیشروی شی جینپینگ، رئیسجمهور این کشور با دونالد ترامپ در واشنگتن آماده میکند.
پیشبینی میشود که آینده تفاهم اسلامآباد، تحولات خلیج فارس و تنگه هرمز، خطر گسترش درگیری به یمن و دریای سرخ و آینده معماری امنیتی منطقه از محورهای مورد بحث در دیدار پیش روی روسای جمهور چین و آمریکا باشد.
رئیس دستگاه دیپلماسی ایران روز چهارشنبه ۲۵ شهریورماه در راس هیئتی دیپلماتیک وارد پکن شد و با وانگیی، همتای چینی خود، درباره موضوعات دوجانبه، منطقهای و بینالمللی گفتوگو کرد. به گفته اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، روابط دوجانبه و مسائل مهم منطقهای و بینالمللی از محورهای این سفر بود.
این سفر در ادامه تماسها و دیدارهای مستمر دو وزیر خارجه در ماههای اخیر انجام شد. دیدار ۲۵ شهریورماه در پایتخت چین، دومین دیدار حضوری عراقچی و وانگیی در پکن پس از آغاز حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران در ۲۸ فوریه بود؛ دو طرف پیش از این در ماه مه نیز در پکن دیدار کرده بودند. دو وزیر در حاشیه نشست وزیران خارجه سازمان همکاری شانگهای در قرقیزستان و نشستهای بریکس در هند نیز رایزنی های کوتاهی را انجام داده بودند.
عراقچی در این دیدار، چین را «دوست نزدیک و شریک راهبردی ایران» توصیف و بر اراده تهران برای ارتقای همهجانبه مناسبات دو کشور در چارچوب مشارکت جامع راهبردی و بر مبنای احترام و اعتماد متقابل تاکید کرد. به تاکید رئیس دستگاه دیپلماسی ایران، روابط دو کشور با اراده رهبران ایران و چین و بر پایه اعتماد سیاسی موجود، در سطح راهبردی هدایت میشود.
تجاوز نظامی آمریکا به ایران؛ محور اصلی رایزنی دو وزیر خارجه
بخش مهمی از مذاکرات پکن به تحولات ناشی از جنگ ایران و آمریکا و پیامدهای آن برای منطقه اختصاص داشت. عراقچی در این دیدار، ریشه شرایط کنونی منطقه را «تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران» دانست و از موضع چین در محکومیت نقض اصول بنیادین منشور ملل متحد و آنچه سوءاستفاده آمریکا از شورای امنیت خواند، تقدیر کرد.
وزیر امور خارجه همزمان با اشاره به آمادگی ایران برای دفاع از حاکمیت ملی، تمامیت سرزمینی، امنیت و منافع ملی خود، تاکید کرد که تهران از راهحلهای دیپلماتیکی که حقوق ملت ایران را تأمین کند، استقبال میکند.
عراقچی همچنین بر این موضع تاکید کرد که شرایط منطقه پس از جنگ علیه ایران دچار تغییرات اساسی شده و در نظم جدید منطقهای که قرار است بر گفتوگو و همکاری کشورهای منطقه استوار باشد، جایی برای حضور و دخالت نیروهای بیگانه وجود ندارد. او با اشاره به نقض تعهدات آمریکا و مشخصا توقف اجرای تفاهم اسلامآباد، گفت تهران در عین ایستادگی برای احقاق حقوق خود، خواهان بازگشت آرامش به منطقه و روابط دوستانه و مسالمتآمیز با همسایگان است و گفتوگو با کشورهای منطقه را آغاز کرده است.
وزیر خارجه چین نیز در این دیدار بر اهمیت روابط تهران و پکن و تمایل چین برای توسعه و تحکیم مشارکت جامع راهبردی دو کشور تاکید کرد. وانگیی در بخشی از سخنان خود با عراقچی یادآوری کرد که چین بهعنوان عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل، آماده ایفای نقش سازنده برای حلوفصل اختلافات بینالمللی است و در کنار ایران برای حفظ حقوق و منافع مشروع این کشور به گفتوگو و همکاری ادامه خواهد داد.
تفاهم اسلامآباد؛ محور پیشنهادی چین برای بازگشت به مذاکره
یکی از روشنترین پیامهای پکن در این سفر، تاکید بر احیای تفاهم اسلامآباد بود. وانگیی از ایران و آمریکا خواست در نخستین فرصت به تفاهم اسلامآباد بازگردند و سازوکار مذاکرات را بر پایه توافقات حاصلشده بازسازی کنند.
خبرگزاری آناتولی این موضع را یکی از محورهای اصلی اظهارات وزیر خارجه چین در دیدار با عراقچی دانست و یادآور شد که این تفاهم در ماه ژوئن و با میانجیگری پاکستان و قطر امضا شده بود. در همین رابطه، عراقچی در دیدار با همتای چینی تاکید کرد که از نظر تهران، تفاهم ایران و آمریکا همچنان معتبر است و تذکر داد که واشنگتن باید به تعهدات خود عمل کند.
هرمز؛ مطالبه پکن و تاکید تهران بر مسیر توافق با عمان
تنگه هرمز یکی دیگر از محورهای اصلی رایزنیهای عراقچی و وانگیی بود؛ موضوعی که هم بر امنیت منطقهای تاثیرگذار است و هم به دلیل پیامدهای آن بر انتقال انرژی و تجارت جهانی اهمیت دارد. به گزارش ساوث چاینا مورنینگ پست ، وانگیی از همه طرفها خواست برای بازگشایی هرچه سریعتر تنگه هرمز اقدام مؤثر انجام دهند و بر ضرورت حفظ امنیت و جریان روان آبراههای بینالمللی و ثبات انتقال و تأمین انرژی تأکید کرد.
وزیر خارجه ایران در پاسخ اعلام کرد ایران و عمان درباره طرح بازگشایی تنگه هرمز به توافق رسیدهاند و همزمان با تاکید دوباره بر اینکه امریکا باید به یادداشت تفاهم اسلام آباد بازگردد، شروط ایران برای بازگشائی تنگه هرمز را یاداوری کرد.
پکن نگران سرریز بحران به یمن و دریای سرخ
چین در این دیدار علاوه بر هرمز، نسبت به گسترش دامنه درگیریها به یمن و دریای سرخ نیز هشدار داد. وانگیی در سخنان خود با اشاره به اینکه پکن نمیخواهد تنشهای منطقهای بیش از این به یمن و دریای سرخ سرایت کند، از طرفهای درگیر خواست از اقداماتی که شرایط را پیچیدهتر میکند، خودداری کنند و مسائل را از طریق گفتوگو و مذاکره حلوفصل کنند. به گزارش شینهوا، پکن همچنین از گفتوگوی ایران با کشورهای حاشیه خلیج فارس حمایت کرده و احترام متقابل به حاکمیت سرزمینی و امنیت ملی کشورها را مبنای تامین منافع مشترک منطقه خواند.
معماری امنیتی جدید؛ پیشنهاد چهارگانه شی جینپینگ
یکی دیگر از محورهای مهم مواضع چین در این دیدار، ضرورت بازنگری در ساختار امنیتی منطقه بود. به گزارش شینهوا، وانگیی با تاکید بر اینکه تحولات اخیر بار دیگر نشان داده که معماری امنیتی موجود در خاورمیانه با کاستیهایی روبهروست و نیاز به اصلاح و تقویت دارد، به طرح چهارگانه شی جینپینگ برای ایجاد معماری جدید امنیتی در خاورمیانه اشاره کرد؛ طرحی که بر چهار اصل امنیت مشترک، امنیت جامع، امنیت مبتنی بر همکاری و امنیت پایدار استوار است.
وزیر خارجه ایران نیز در این دیدار از پیشنهادهای چهارگانه رئیسجمهور چین برای ارتقای صلح و ثبات و همچنین امنیت مشترک در منطقه استقبال و اعلام کرد تهران آماده است در این چارچوب همکاری خود با چین را تقویت کند.
سفر شی به واشنگتن؛ چرا دیدار عراقچی و وانگیی در این مقطع اهمیت داشت؟
زمانبندی سفر عراقچی به پکن نیز اهمیت ویژهای دارد. این دیدار چند روز پیش از سفر برنامهریزیشده شی جینپینگ به واشنگتن و دیدار او با دونالد ترامپ انجام شد. «خبرگزاری آناتولی» گزارش داده که درخواست چین برای بازگشت ایران و آمریکا به تفاهم اسلامآباد در حالی مطرح شده که شی جینپینگ قرار است هفته آینده با ترامپ دیدار کند.
«ساوث چاینا مورنینگ پست» نوشت که جنگ ایران و آمریکا و پیامدهای آن از جمله موضوعاتی است که انتظار میرود در دیدار آتی شی و ترامپ مورد توجه قرار گیرد.
«نیویورکتایمز» نیز در گزارشی درباره دیدار عراقچی و وانگیی، به زمانبندی این سفر در آستانه دیدار شی و ترامپ اشاره کرده و نوشته است که ایران میتواند یکی از موضوعات مهم گفتوگوی دو رئیسجمهور باشد. این روزنامه همچنین به نقش روابط چین و ایران در معادلات منطقهای اشاره کرده است.
در کنار تحولات دیپلماتیک و منطقهای، یکی از محورهای مهم در روابط تهران و پکن، تلاش آمریکا برای محدود کردن مسیرهای تجاری و مالی ایران است. وزارت خزانهداری آمریکا ۲۴ اوت ۲۰۲۶ از آغاز طرحی با عنوان عملیات طرد اقتصادی ایران خبر داد که هدف اعلامی آن قطع شبکههای مالی و اقتصادی ایران و گسترش خطر تحریمهای ثانویه علیه کشورها و شرکتهایی است که با تهران همکاری میکنند. در این میان، چین به دلیل جایگاه خود در تجارت خارجی ایران، بهویژه خرید نفت، اهمیت ویژهای دارد. واشنگتنپست گزارش داده که چین پیش از آغاز جنگ، خریدار اصلی نفت ایران بوده و روزانه حدود ۱.۴ میلیون بشکه نفت ایران را عمدتاً از طریق شبکهای از نفتکشها و شرکتهای واسطه دریافت میکرد؛ این روزنامه همچنین به نقش بانکها و پالایشگاههای چینی در تأمین مالی و فرآوری نفت ایران اشاره کرده است.
تلاش واشنگتن برای کاستن از سطح تجارت ایران و چین به یکی از اصلی ترین محورهای جنگ اقتصادی جدید امریکا علیه ایران تبدیل شده است؛ موضوعی که در آستانه دیدار دونالد ترامپ و شی جینپینگ نیز اهمیت بیشتری یافته است. رویترز در گزارش مربوط به دیدار اخیر عباس عراقچی و وانگ یی در پکن تاکید کرده که ارتباطات مالی چین و ایران از جمله موضوعاتی است که واشنگتن در تعامل با پکن پیگیری میکند.
رایزنی وزرای خارجه ایران و چین را نمیتوان جدا از تحرک دیپلماتیک پکن در آستانه دیدار شی و ترامپ بررسی کرد به خصوص که چین پیش از این دیدار، هم درباره پایان جنگ و بازگشت به مذاکره موضع گرفته و هم بر ضرورت گفتوگوی منطقهای و بازگشایی هرمز تأکید کرده است.
پیشنهاد چین برای کاهش تنش چیست؟
از مجموع اظهارات وانگیی در دیدار با عراقچی میتوان چند محور مشخص را در رویکرد اعلامشده پکن برای کاهش تنش مشاهده کرد:
- بازگشت ایران و آمریکا به تفاهم اسلامآباد و احیای سازوکار مذاکراتی.
- گفتوگوی ایران با کشورهای منطقه بر مبنای احترام به حاکمیت سرزمینی و امنیت ملی متقابل.
- بازگشایی تنگه هرمز و حفظ امنیت مسیرهای بینالمللی انتقال انرژی.
- جلوگیری از گسترش بحران به یمن و دریای سرخ و حل مسائل از طریق گفتوگو و مذاکره.
- حرکت به سمت بازنگری در معماری امنیتی خاورمیانه.
پکن؛ ایستگاهی در مسیر دیپلماسی منطقهای
رئیس دستگاه دیپلماسی ایران پس از پایان سفر در پیامی اعلام کرد که ایران برای شراکت راهبردی ایجادشده و تقویتشده طی سالها با چین اهمیت و ارزش ویژهای قائل است و تاکید کرد تصمیمهایی که امروز اتخاذ میشوند، میتوانند بر توازن راهبردی آینده منطقه اثر بگذارند.
سفر پکن در میانه تلاش برای پیشبرد چند روند دیپلماتیک انجام شد: تلاش برای تعیین سرنوشت تفاهم اسلامآباد، رایزنی ایران با کشورهای منطقه، بحث درباره ترتیبات آینده تنگه هرمز، نگرانی از گسترش بحران یمن و دریای سرخ و آماده شدن پکن و واشنگتن برای گفتوگوی مستقیم شی جینپینگ با ترامپ.
مواضع دو طرف در این سفر گویای همپوشانی در اصل «ضرورت پایان درگیری و بازگشت به مسیر دیپلماسی» است، هرچند تهران بر حفظ حقوق و منافع خود و مسئولیت آمریکا در قبال تعهداتش و پکن همزمان بر بازگشایی هرمز، امنیت انتقال انرژی و گفتوگوی منطقهای تاکید میکنند.
این سفر را میتوان یکی از حلقههای رایزنیهای فشرده تهران و پکن در مقطع جدید بحران منطقه دانست، رایزنی که اهمیت آن فقط به روابط دوجانبه محدود نبوده و با توجه به سفر پیشروی شی جینپینگ به واشنگتن، به یکی از مسیرهای انتقال دیدگاههای تهران درباره جنگ، تفاهم اسلامآباد، هرمز و ترتیبات امنیتی آینده منطقه گره خورده است.
