ترامپ قید توافق را زد ، ایران از خروج از NPT گفت؛ جنگ قطعی است؟
اقتصاد۲۴- تحولات روز پنجشنبه تصویری نگران‌کننده از بن‌بست مذاکرات میان ایران و آمریکا ترسیم می‌کند؛ بن‌بستی که در آن هر دو طرف همچنان از موضع قدرت سخن می‌گویند، اما نشانه روشنی از توافق بر سر مقدمات پایان جنگ دیده نمی‌شود. از یک سو گزارش کانال ۱۴ اسرائیل درباره مخالفت تهران با مذاکره بر سر برنامه هسته‌ای و پیام ترامپ مبنی بر اینکه دیگر به توافق با ایران نیازی ندارد و نیز حمله پنجشنبه شب آمریکا به سیریک، فضای دیپلماسی را تیره‌تر کرده است. از سوی دیگر، بیانیه مجلس خبرگان درباره ضرورت بررسی خروج از ان‌پی‌تی و بازنگری در دکترین دفاعی، همزمان با حادثه نفتکش‌ها در تنگه هرمز، ابعاد امنیتی بحران را پررنگ‌تر کرده است.
این طور که معلوم است، دو طرف بر سر مسائل اصلی از جمله ترتیب پایان دادن به جنگ، رفع محاصره دریایی، بازگشت بازرسان آژانس، سرنوشت ذخایر اورانیوم غنی‌شده و آینده تنگه هرمز اختلافات جدی دارند.
ماجرای پیام تهران از مسیر قطر چیست؟
کانال ۱۴ اسرائیل مدعی شده تهران در ۲۴ ساعت گذشته از طریق قطر به واشنگتن پیام داده که حاضر به مذاکره درباره برنامه هسته‌ای خود نیست. اگر این گزارش درست باشد، اختلاف اصلی دو طرف نه‌تنها بر سر شرایط پایان جنگ، بلکه بر سر اساساً موضوع مذاکره نیز پابرجاست.
در همین روز، یک هواپیمای قطری با شناسه A۷-MHH پس از توقف حدود دو ساعته در تهران به دوحه بازگشت. خبرگزاری فارس نیز از حضور هیأتی قطری در تهران خبر داده است. با این حال، تاکنون مقام‌های رسمی ایران و قطر درباره هدف این سفر توضیحی نداده‌اند و نمی‌توان صرفاً با استناد به مسیر پرواز، محتوای پیام احتمالی تهران به واشنگتن را تأیید کرد. لازم به یادآوری است که پیش از این گزارش‌ها درباره احتمال دیدار جی دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، با محسن رضایی در قطر از سوی تهران تکذیب شده بود.
ترامپ از توافق با ایران منصرف شده یا در حال افزایش فشار است؟
اظهارات اخیر دونالد ترامپ، این بن‌بست را پیچیده‌تر کرده است. رئیس‌جمهور آمریکا در پیامی در شبکه تروث سوشال خطاب به جی‌دی ونس اعلام کرد که معاونش باید تمام تمرکز خود را بر آنچه فساد گسترده در ایالت‌ها و شهر‌های تحت مدیریت دموکرات‌ها می‌خواند، قرار دهد. او در ادامه نوشت: «ما دیگر به توافق با ایران نیازی نداریم. آن دوران گذشته است. پول ایران، صد‌ها میلیارد دلار، در اختیار ما است و تنگه را هم در کنترل داریم».
از این موضع‌گیری این طور برمی‌آید که آمریکا مسیر مذاکره را کنار خواهد گذاشت، به‌ویژه آنکه ترامپ عملاً از ونس خواسته تمرکز خود را از پرونده ایران بردارد. خبرگزاری رویترز نیز این پیام را نشانه تغییر لحن رئیس‌جمهور آمریکا در مقایسه با اظهارات هفته‌های گذشته او - مثلا اظهاراتی که در آنها از امکان دستیابی به توافق پس از انتخابات میان‌دوره‌ای سخن گفته بود - او ارزیابی کرده است.
با این حال، نباید پیام ترامپ را به‌تنهایی معادل تصمیم قطعی واشنگتن برای پایان دادن به دیپلماسی یا آغاز جنگ دانست، زیرا ترامپ به مواضع متناقض خود معروف است. مصداق این مدعا این است که او سه‌شنبه احتمال ازسرگیری عملیات نظامی گسترده را «بسیار بعید» توصیف کرده بود، اما همزمان هشدار داده بود که آمریکا برای تغییر شرایط آمادگی دارد. این تناقض در رفتار ترامپ موضوع تازه‌ای نیست؛ او بار‌ها از یک سو از تمایل به توافق سخن گفته و از سوی دیگر با تهدید نظامی و اقتصادی تلاش کرده طرف مقابل را به پذیرش شروط خود وادار کند.
نکته مهم‌تر این است که ادعای ترامپ درباره در اختیار داشتن تنگه هرمز را نباید با واقعیت میدانی یکسان دانست. تنگه هرمز همچنان یکی از اصلی‌ترین اهرم‌های فشار ایران است و تهران بر اساس مواضع رسمی خود، بازگشت به شرایط پیش از جنگ را نمی‌پذیرد. واشنگتن نیز با محاصره بنادر ایران و فشار بر مسیر‌های تجاری تلاش می‌کند هزینه ادامه مقاومت تهران را افزایش دهد.
در واقع، ترامپ ممکن است با طرح بی‌نیازی از توافق، بخواهد نشان دهد که زمان به سود واشنگتن می‌گذرد و ایران ناچار خواهد شد در نهایت از مواضع خود عقب‌نشینی کند. اما این محاسبه یک سوی ماجراست؛ زیرا ادامه محاصره و اختلال در صادرات و تجارت ایران نیز بدون هزینه برای آمریکا و متحدان منطقه‌ای آن نخواهد بود.
هفت شرط ایران؛ گرهی که باز شدن آن آسان نیست
برای فهم بن‌بست فعلی باید به مواضع اخیر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مسئول تیم مذاکره‌کننده ایران، نیز توجه کرد. قالیباف در گفت‌وگویی با الجزیره در روز‌های اخیر تأکید کرده که تهران پاسخ خود را از طریق میانجی قطری به آمریکا ارائه داده و اکنون منتظر پاسخ رسمی واشنگتن است.
او گفته ایران برای پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز هفت شرط تعیین کرده و تا زمان اجرای آنها، حاضر به ورود به مذاکرات نیست. این شروط شامل پایان جنگ در همه جبهه‌ها، رفع محاصره دریایی، لغو تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده ایران و تضمین‌هایی درباره پایان درگیری است. قالیباف همچنین گفته این شروط بخشی از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در خردادماه بوده و ایران انتظار دارد واشنگتن به تعهدات قبلی خود پایبند بماند. قالیباف در این مصاحبه تأکید کرده که توپ در زمین آمریکاست و ایران همچنان امکان توافق را منتفی نمی‌داند؛ البته توافقی که به گفته او با زیاده‌خواهی واشنگتن همراه نباشد. این موضع از یک جهت با ادعای گزارش کانال ۱۴ اسرائیل درباره نپذیرفتن مذاکره هسته‌ای قابل جمع است؛ تهران ممکن است برای پایان جنگ و رفع محاصره آمادگی مذاکره داشته باشد، اما حاضر نباشد پرونده هسته‌ای را پیش از حل اختلافات امنیتی و اقتصادی روی میز بگذارد.
بیشتر بخوانید: از هرمز تا اورانیوم؛ عقب نشینی در کار نیست/ آیا شمارش معکوس برای جنگ شروع شده؟
از طرف دیگر، واشنگتن اساساً با چنین ترتیبی موافق نیست. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در روز‌های گذشته گفته بود مذاکرات غیرمستقیم تاکنون نتیجه چندانی نداشته و برخی خواسته‌های ایران را غیرواقع‌بینانه و غیرقابل قبول خوانده بود. این موضع نشان می‌دهد اختلاف فقط بر سر زمان اجرای تعهدات نیست؛ دو طرف حتی درباره اینکه چه چیزی باید مبنای توافق باشد نیز به تفاهم نرسیده‌اند.
تنگه هرمز به نقطه انفجار نزدیک می‌شود؟
در کنار اختلافات سیاسی و دیپلماتیک، تحولات میدانی در تنگه هرمز شاید نگران‌کننده‌ترین بخش ماجرا باشد. روابط عمومی ارتش ایران پنجشنبه اعلام کرد دو نفتکش در شرق تنگه هرمز پس از برخورد با مین دریایی دچار آتش‌سوزی شده‌اند. در توضیح این حادثه گفته شده نفتکش‌ها با خاموش کردن سامانه‌های راداری وارد محدوده‌ای شده بودند که از سوی ایران منطقه ممنوعه اعلام شده است.
اما ماجرا به همین دو نفتکش محدود نمی‌شود، زیرا در روز‌های اخیر نیز شاهد حوادث و اخبار مشابهی بودیم. حتی مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا از برخورد یک پرتابه ناشناس به یک کشتی در شمال غربی رأس‌الخیمه و آتش‌سوزی در موتورخانه آن خبر داده بود. طبق گزارش رویترز، دست‌کم ۱۰ کشتی در ۱۰ روز نخست نوامبر هدف حمله قرار گرفته‌اند؛ این در حالی است که در ماه اکتبر ۳۷ حمله به کشتی‌ها ثبت شده بود. این ارقام نشان می‌دهد حتی در شرایطی که از توقف نسبی جنگ و تلاش برای مذاکره صحبت می‌شود، امنیت کشتیرانی در منطقه همچنان به‌شدت شکننده است.
زنگ خطر هسته‌ای؛ آیا تهران به سمت تغییر دکترین دفاعی می‌رود؟
یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی اخیر، بیانیه مجلس خبرگان رهبری درباره ضرورت بررسی خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) و بازنگری در دکترین دفاعی کشور است. در این بیانیه آمده است که بررسی خروج از ان‌پی‌تی و ایجاد بازدارندگی لازم به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر و مطالبه‌ای عمومی و ملی تبدیل شده است.
این موضع‌گیری را نمی‌توان یک اظهارنظر معمولی یا صرفاً تبلیغاتی دانست. مجلس خبرگان نهادی است که مسئولیت انتخاب و نظارت بر رهبر جمهوری اسلامی را بر عهده دارد و طرح چنین موضوعی از سوی آن، نشان‌دهنده افزایش وزن دیدگاه‌هایی است که معتقدند سیاست هسته‌ای و دفاعی گذشته دیگر برای تأمین امنیت کشور کافی نیست.
اگرچه در بیانیه خبرگان به‌صراحت از ساخت سلاح هسته‌ای سخنی گفته نشده، اما ترکیب دو موضوع خروج از ان‌پی‌تی و بازنگری در دکترین دفاعی، گمانه‌زنی‌ها درباره حرکت به سمت بازدارندگی هسته‌ای را تقویت می‌کند. به‌خصوص آنکه در ماه‌های گذشته برخی چهره‌های سیاسی و رسانه‌های نزدیک به جریان تندرو نیز خواستار تغییر سیاست هسته‌ای ایران شده‌اند.
لازم به ذکر است که رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، نیز در اظهارات اخیر خود به شورای امنیت گفته بود آژانس به دلیل دریافت نکردن اطلاعات و دسترسی‌های لازم، قادر به راستی‌آزمایی وضعیت مواد هسته‌ای ایران نیست. به این ترتیب، حتی بدون اعلام رسمی تغییر دکترین هسته‌ای، فاصله میان ایران و نظام نظارتی بین‌المللی در حال افزایش است.
این وضعیت برای ایران مخاطرات جدی دارد. خروج از ان‌پی‌تی لزوماً به معنای ساخت فوری سلاح هسته‌ای نیست، اما می‌تواند به تشدید فشار‌های بین‌المللی، افزایش انزوای سیاسی و امنیتی و شکل‌گیری اجماع تازه علیه تهران منجر شود. از سوی دیگر، چنین اقدامی ممکن است اسرائیل و آمریکا را به این جمع‌بندی برساند که باید پیش از تغییر احتمالی توان هسته‌ای ایران، اقدام نظامی دیگری انجام دهند.
به بیان دیگر، سیاستی که قرار است بازدارندگی ایجاد کند، اگر بدون محاسبه پیامد‌های بین‌المللی و نظامی دنبال شود، ممکن است به جای کاهش خطر جنگ، احتمال حمله پیش‌دستانه را افزایش دهد.
سه سناریو پیش روی تهران و واشنگتن
در شرایط فعلی می‌توان سه سناریوی اصلی را برای آینده روابط ایران و آمریکا در نظر گرفت. سناریوی نخست، ادامه همین وضعیت فرسایشی است. در این حالت، نه توافقی حاصل می‌شود و نه جنگ گسترده‌ای آغاز خواهد شد. محاصره دریایی، تحریم‌ها، محدودیت کشتیرانی و درگیری‌های پراکنده ادامه پیدا می‌کند و قطر و دیگر میانجی‌ها نیز تلاش می‌کنند کانال‌های ارتباطی را باز نگه دارند. این سناریو در کوتاه‌مدت محتمل به نظر می‌رسد، اما برای اقتصاد ایران و امنیت منطقه بسیار پرهزینه است.
سناریوی دوم، توافق مرحله‌ای و محدود است. در این مسیر، طرفین به جای حل یک‌باره همه اختلافات، ابتدا درباره کاهش تنش، رفع بخشی از محاصره، آزادسازی محدود منابع مالی و بازگشت تدریجی بازرسان آژانس به توافق می‌رسند و سپس پرونده‌های دشوارتر مانند ذخایر اورانیوم و آینده تنگه هرمز را بررسی می‌کنند. طرحی که آکسیوس درباره میانجیگری قطر منتشر کرده بود، به چنین الگویی نزدیک است. با این حال، مخالفت تهران با مذاکره هسته‌ای پیش از اجرای شروطش و اصرار واشنگتن بر تعیین تکلیف این پرونده، رسیدن به چنین توافقی را دشوار کرده است.
سناریوی سوم، بازگشت به درگیری نظامی گسترده است. این سناریو را نمی‌توان قطعی یا حتی محتمل‌ترین گزینه در کوتاه‌مدت دانست، اما نشانه‌های هشداردهنده آن کم نیست. افزایش حملات به کشتی‌ها، ادامه محاصره دریایی، اظهارات تند مقام‌های دو طرف و طرح موضوع تغییر دکترین دفاعی ایران، همگی می‌توانند فضای لازم برای تشدید بحران را فراهم کنند. به‌ویژه اگر حادثه‌ای در تنگه هرمز به کشته شدن خدمه کشتی‌ها یا درگیری مستقیم نیرو‌های نظامی منجر شود، کنترل دامنه واکنش‌ها بسیار دشوارتر خواهد شد.
زمان به سود هیچ‌کس نیست
در چنین شرایطی، نقش قطر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. دوحه هم با تهران ارتباط دارد و هم امکان گفت‌و‌گو با واشنگتن را حفظ کرده است. دیدار‌های اخیر مقام‌های قطری با ترامپ و تلاش‌های آنها برای احیای مذاکرات نشان می‌دهد که دست‌کم بخشی از کشور‌های منطقه نگران بازگشت جنگ هستند.
با این حال، میانجیگری زمانی نتیجه می‌دهد که طرفین حاضر باشند درباره ترتیب امتیازدهی و تضمین‌های متقابل انعطاف نشان دهند. اگر تهران بر اجرای تمام شروط خود پیش از هرگونه مذاکره پافشاری کند و واشنگتن نیز بازگشت به میز مذاکره را به عقب‌نشینی اولیه ایران در پرونده هسته‌ای گره بزند، قطر نیز ابزار چندانی برای شکستن بن‌بست نخواهد داشت.
واقعیت این است که ایران و آمریکا هر دو از ادامه جنگ آسیب دیده‌اند، اما هنوز به این نتیجه نرسیده‌اند که هزینه توافق کمتر از هزینه مقاومت و فشار است. ترامپ همچنان امیدوار است فشار اقتصادی و محاصره دریایی ایران را به عقب‌نشینی وادار کند و تهران نیز تلاش می‌کند نشان دهد بدون پذیرش شروطش، امنیت منطقه و تنگه هرمز به حالت عادی بازنخواهد گشت.
در این میان، خطرناک‌ترین مسئله آن است که طرفین به جای توافق سیاسی، به آزمودن آستانه تحمل یکدیگر ادامه دهند. حادثه نفتکش‌ها در تنگه هرمز، اختلاف بر سر بازرسی‌های هسته‌ای و افزایش صدا‌ها درباره خروج از ان‌پی‌تی، هر کدام می‌توانند به بحرانی بزرگ‌تر تبدیل شوند.
آنچه امروز بیش از هر چیز به چشم می‌آید، نبود یک نقشه روشن برای پایان جنگ است. نه ترامپ برنامه مشخصی برای خروج از این بحران ارائه کرده و نه در تهران نشانه‌ای از آمادگی برای عقب‌نشینی از شروط اصلی دیده می‌شود. در چنین شرایطی، خوش‌بینی به اینکه صرف ادامه میانجیگری قطر می‌تواند مانع بازگشت جنگ شود، چندان واقع‌بینانه نیست.
