اقتصاد۲۴- حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، الگوی امنیتی متکی بر حضور نظامی آمریکا را با پرسشهای تازهای روبهرو کرده و بحث درباره سازوکار امنیت جمعی کشورهای ساحلی خلیج فارس را دوباره به دستور کار دیپلماسی منطقهای بازگردانده است. از پیشنهاد عمان برای پیمان عدم تجاوز میان هشت کشور ساحلی تا تاکید تهران بر امنیت بدون حضور قدرتهای فرامنطقهای، نشانههایی از شکلگیری یک بحث تازه دیده میشود؛ بحثی که برای ایران فقط به معنای حضور در یک ائتلاف نیست، بلکه به معنای مشارکت در تعیین قواعد نظم آینده خلیج فارس است. موضوعی که حتی چهرههایی مانند انور قرقاش به آن معترفند.
گفتههای اخیر مقامهای عمان، قطر و امارات نشان میدهد که در بخشی از محاسبات منطقهای، ضرورت گفتوگو با تهران بیش از گذشته به رسمیت شناخته میشود. سخنان نخستوزیر قطر درباره تلاش برای پیشبرد روند صلح میان ایران و آمریکا، مواضع بدر البوسعیدی وزیر خارجه عمان در کمبریج و تأکید انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیس امارات، بر اینکه ایران و کشورهای عربی در این جغرافیا ماندگارند و باید اختلافاتشان را حل کنند، هرکدام از زاویهای متفاوت به یک واقعیت اشاره دارند: هیچ ترتیبات امنیتی پایداری در خلیج فارس بدون در نظر گرفتن ایران شکل نخواهد گرفت.
با این حال، هنوز فاصله زیادی میان پذیرش ضرورت حضور ایران و توافق بر سر نقش و حدود این حضور وجود دارد. آنچه امروز در منطقه جریان دارد، بیش از آنکه شکلگیری یک ائتلاف واحد و آماده باشد، رقابت میان چند تصور متفاوت از امنیت آینده خلیج فارس است؛ تصوری که در یک سوی آن تداوم اتکا به ترتیبات نظامی موجود قرار دارد و در سوی دیگر، تلاش برای ساختن چارچوبی منطقهای که کشورهای ساحلی در آن سهم اصلی را داشته باشند.
پیش از جنگ، کشورهای عربی خلیج فارس بر ترکیبی از تضمینهای امنیتی آمریکا، خرید تسلیحات پیشرفته، همکاریهای اطلاعاتی و تلاش برای مدیریت تنش با ایران تکیه داشتند. این الگو به معنای نبود اختلاف میان کشورهای عضو شورای همکاری نبود، اما در مجموع تصور غالب این بود که حضور نظامی آمریکا میتواند مانع تبدیل تنشهای منطقهای به جنگی فراگیر شود. تهران دستکم از دهه نود هشدارهایی را بابت این موضوع به کشورهای عربی حوزه خلیج فارس داده و با تکیه بر اهمیت تامین امنیت در منطقه خواهان ائتلاف و همکاری میان کشورها شده بود.
امنیت خلیج فارس بدون ایران ممکن نیست؛ اقتصاد میتواند پیوندهای منطقهای را بهبود بخشد
جنگ فرض اولیه کشورهای عربی را با تردیدهای جدی روبهرو کرد. حمله به زیرساختهای نظامی و اقتصادی در کشورهای منطقه، اختلال در تردد دریایی و آسیبپذیری تاسیسات انرژی نشان داد که حتی حضور گسترده نظامی آمریکا نیز نمیتواند امنیت کامل را تضمین کند. جنگ حالاا برداشت دولتهای منطقه از امنیت و هزینههای حفظ آن را تغییر داده است.
واقعیتی که نمیتوان نادیده گرفت این است که کشورهای عربی همچنان به توان نظامی، سامانههای دفاع هوایی و همکاری اطلاعاتی با واشنگتن نیاز دارند. با این حال جنگ، برتری سنتی آمریکا در خلیج فارس را با چالش روبهرو کرده و همزمان موقعیت ایران را بهعنوان یک قدرت جغرافیایی و امنیتی مهمتر از قبل به نمایش گذاشته است. این تحول میتواند کشورهای عربی را به سمت تنوعبخشی به روابط امنیتی و اقتصادی سوق دهد، بیآنکه لزوما آنها را از ائتلافهای موجود با آمریکا جدا کند.
در این میان چند پیشنهاد روی میز قرار دارد.
در چنین شرایطی، سخنان بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، در دانشگاه کمبریج اهمیت ویژهای پیدا میکند. او در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ در سخنرانیای با عنوان «امنیت فراگیر در خلیج فارس» خواستار شکلگیری چارچوبی منطقهای با مشارکت هر هشت کشور ساحلی یعنی ایران، عراق و شش عضو شورای همکاری خلیج فارس شد.
البوسعیدی در این سخنرانی استدلال کرد که کنار گذاشتن ایران از ترتیبات امنیتی منطقه، پیامدهای منفی گستردهای داشته است. از نگاه او، نمیتوان امنیت خلیج فارس را بر مبنای فرض دشمنی دائمی میان ایران و کشورهای عربی بنا کرد. او با اشاره به سابقه تاریخی همزیستی دو سوی خلیج فارس، تأکید کرد که هیچ چارچوب امنیتی پایداری بدون مشارکت ایران شکل نخواهد گرفت.
اهمیت این سخنان برای تهران در آن است که از سوی یکی از کشورهای عضو شورای همکاری مطرح شده و صرفا بازتاب موضع رسمی ایران نیست. عمان در این پیشنهاد، ایران را نه یک بازیگر بیرونی یا مسئلهای امنیتی که باید درباره آن تصمیم گرفت، بلکه یکی از طرفهای اصلی ترتیبات آینده معرفی میکند. این همان نقطهای است که پیشنهاد مسقط را به بحث امنیت درونزای منطقهای پیوند میدهد.
البوسعیدی برای توضیح ایده خود به نشست وزیران خارجه هشت کشور ساحلی در مسقط در نوامبر ۱۹۷۶ اشاره کرد؛ نشستی که هدف آن بررسی امکان همکاری جمعی در حوزه امنیت خلیج فارس بود، اما به یک سازوکار پایدار تبدیل نشد. وزیر خارجه عمان خواستار احیای آن ابتکار و برگزاری نشست تازهای میان هشت کشور شده است. پیشنهاد محوری او نیز تدوین پیمان عدم تجاوز میان این کشورهاست؛ توافقی که میتواند نقطه شروعی برای اعتمادسازی و تعریف تعهدات مشترک باشد.
بیشتر بخوانید:روایت عباس عراقچی از دیدار با سلطان عمان + فیلم
این پیشنهاد از منظر ایران هم اهمیت دارد؛ زیرا با اصل مشارکت همه کشورهای ساحلی در تعیین سرنوشت امنیت منطقه همخوان است. با این حال، باید میان یک چارچوب فراگیر امنیت جمعی و ائتلاف نظامی تفاوت قائل شد. پیشنهاد عمان به معنای ایجاد یک پیمان دفاعی علیه بازیگر مشخصی نیست، بلکه بر ضرورت توافق میان همه کشورهای ساحلی برای پرهیز از تجاوز و مدیریت اختلافات تأکید دارد.
موضع ایران درباره امنیت خلیج فارس در هفتههای اخیر از سوی مقامهای رسمی نیز تشریح شده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، سوم نوامبر اعلام کرد که تهران به دنبال ترتیبات امنیتی جدیدی است که به دست کشورهای منطقه ایجاد شود و از حضور نظامی قدرتهای خارجی فاصله داشته باشد. او تاکید کرد که ایران با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس خصومتی ندارد و از نقش مثبت قطر و عمان قدردانی میکند؛ همچنین از ادامه گفتوگو با عربستان خبر داد.
این موضع را میتوان در امتداد دیدگاه پیشین و ثابت ایران درباره امنیت منطقهای ارزیابی کرد؛ دیدگاهی که بر مسئولیت کشورهای ساحلی در تامین امنیت خود و مخالفت با تبدیل خلیج فارس به عرصه رقابت قدرتهای خارجی استوار است. از نگاه تهران، حضور نظامی آمریکا و دیگر بازیگران فرامنطقهای نهتنها تضمینکننده ثبات نیست، بلکه میتواند زمینه استفاده از جغرافیای کشورهای منطقه برای فشار یا اقدام نظامی علیه دیگر همسایگان را فراهم کند.
در این چارچوب، مسئله پایگاههای نظامی خارجی برای ایران اهمیت ویژهای دارد. تهران بارها اعلام کرده است که استفاده از خاک، حریم هوایی یا امکانات کشورهای منطقه برای حمله به ایران را تهدیدی علیه امنیت ملی خود میداند. بنابراین، هر توافق منطقهای که قرار است به کاهش تنش کمک کند، باید به این مسئله هم بپردازد و تضمینهایی روشن درباره عدم استفاده از قلمرو کشورهای ساحلی برای اقدامات نظامی علیه دیگر اعضا در نظر بگیرد.
رایزنیهای تهران با عربستان، ترکیه و پاکستان در ۲۶ اکتبر را نیز باید در متن همین تحولات بررسی کرد. سفر مقامهای این سه کشور به تهران، در شرایطی انجام شد که منطقه همچنان با پیامدهای جنگ و اختلال در امنیت دریایی روبهرو بود. بر اساس گزارش رویترز، گفتوگوها موضوعاتی مانند ایجاد چارچوب عدم تجاوز، ازسرگیری مذاکرات ایران و آمریکا و وضعیت تنگه هرمز را دربر میگرفت و چهار کشور توافق کردند رایزنیها را ادامه دهند.
امنیت خلیج فارس بدون ایران ممکن نیست؛ اقتصاد میتواند پیوندهای منطقهای را بهبود بخشد
این نشست از آن جهت اهمیت دارد که ایران در آن نه موضوع مذاکرات، بلکه یکی از طرفهای اصلی گفتوگو بود. با این حال تاکید بر این موضوع وجود دارد که نباید آن را با تشکیل یک ائتلاف دفاعی یا توافق نهایی درباره امنیت منطقه اشتباه گرفت. این رایزنیها در مرحلهای قرار دارند که هدف آن ایجاد کانال ارتباطی و بررسی امکان تفاهم بر سر مسائل امنیتی و سیاسی است.
از سوی دیگر، عربستان، ترکیه و پاکستان در اوت ۲۰۲۶ پیمان دفاعی مشترکی امضا کردند که بر اساس آن، حمله به یکی از اعضا میتواند حمله به دیگر اعضا تلقی شود. این پیمان، از نظر ماهیت و اعضا، با پیشنهاد عمان برای ایجاد چارچوب امنیت جمعی هشت کشور ساحلی متفاوت است. در پیمان سهجانبه، منطق دفاع متقابل میان اعضای محدود در مرکز قرار دارد؛ اما پیشنهاد عمان بر مشارکت تمام کشورهای ساحلی، از جمله ایران و عراق، استوار است.
این تفاوت را نباید نادیده گرفت. شکلگیری پیمانهای دفاعی محدود در منطقه میتواند بخشی از تلاش کشورها برای افزایش ظرفیت بازدارندگی باشد، اما بهخودیخود به معنای ایجاد امنیت جمعی نیست.
ظرفیتةای اقتصادی ایران موضوعی است که عبور از آن ممکن نیست. در حقیقت یکی از ابعاد مهم معماری امنیتی آینده، پیوند میان اقتصاد و امنیت است. در بسیاری از بحثهای مربوط به امنیت خلیج فارس، این مسئله عمدتا از زاویه نگرانی کشورهای عربی درباره آسیبپذیری صادرات انرژی و تجارت بررسی میشود. اما برای ایران اقتصاد میتواند یکی از ابزارهای اصلی تثبیت جایگاه منطقهای و ایجاد منافع مشترک باشد.
گ هرچه همکاری اقتصادی میان کشورهای ساحلی گستردهتر و منافع مشترک آنها عمیقتر شود، هزینه بازگشت به تنش و درگیری افزایش پیدا میکند. چنین همکاریای میتواند از تجارت و سرمایهگذاری تا انرژی، حملونقل، ترانزیت و خدمات دریایی را دربر بگیرد.
ایران در این زمینه ظرفیتهایی دارد که نمیتوان آنها را از معادلات منطقهای جدا کرد: موقعیت جغرافیایی در مسیرهای ارتباطی شرق و غرب، دسترسی به آبهای آزاد، بنادر مهم در شمال و جنوب، منابع انرژی و امکان اتصال شبکههای حملونقل زمینی و دریایی. این ظرفیتها میتوانند ایران را به یکی از حلقههای اصلی اتصال اقتصادی کشورهای خلیج فارس به آسیای مرکزی، قفقاز و دیگر بازارهای منطقه تبدیل کنند.
باید توجه داشت، همکاری اقتصادی با ایران نباید صرفا بهعنوان امتیازی برای کاهش تنش یا اقدامی برای اطمینانبخشی به همسایگان تعریف شود. این همکاری میتواند بخشی از منافع راهبردی خود ایران نیز باشد. توسعه تجارت با کشورهای جنوبی خلیج فارس، سرمایهگذاری مشترک در بنادر و زیرساختهای حملونقل، همکاری در حوزه انرژی و ایجاد مسیرهای ترانزیتی، ظرفیتهایی هستند که میتوانند پیوند اقتصادی دو سوی خلیج فارس را تقویت کنند.
سخنان نخستوزیر قطر نیز از این زاویه اهمیت دارد. محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶، خواستار ایجاد چارچوب امنیتی مشترک میان کشورهای خلیج فارس و ایران شد و جنگ اخیر را زنگ بیدارباشی برای منطقه توصیف کرد. او تاکید کرد که بدون چارچوبی که همه کشورهای منطقه را دربر بگیرد، نمیتوان انتظار داشت امنیت و ثبات به وضعیت پیشین بازگردد.
در کنار آن، شیخ سعود بن عبدالرحمن آل ثانی، وزیر مشاور در امور دفاعی قطر، در اظهارات خود درباره پیامدهای جنگ بر اقتصاد و تجارت جهانی، بر اهمیت ارتباط اقتصادی با ایران تاکید کرده است. این نگاه به تجربه اروپا پس از جنگ جهانی دوم اشاره دارد؛ جایی که پیوند دادن اقتصادهای رقیب به یکدیگر، بهتدریج بخشی از بنیان همکاری سیاسی و امنیتی شد.
البته شرایط خلیج فارس با اروپا پس از جنگ جهانی دوم یکسان نیست و نمیتوان از تجربه آن منطقه نسخهای آماده برای خلیج فارس استخراج کرد. با این حال، اصل ایجاد منافع اقتصادی مشترک قابل توجه است. اگر کشورهای منطقه در حوزههایی مانند انرژی، حملونقل، تجارت و امنیت دریایی به همکاریهای بلندمدت برسند، هر بحران سیاسی میتواند هزینههای اقتصادی بیشتری برای همه طرفها داشته باشد.