همزمان با افزایش تنشها میان تهران و واشنگتن و ضربالاجلی که از سوی دونالد ترامپ اعلام شده، شماری از کشورهای اروپایی به شهروندان خود توصیه کردهاند ایران را ترک کنند یا برای خروج فوری اقدام کنند. این تصمیمها علاوه بر نگرانیهای امنیتی درباره احتمال درگیری نظامی، به پیامدهای حقوقی و سیاسی مرتبط با تروریستی اعلامشدن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز مربوط دانسته شده است.
سنتکام در حساب کاربری خود در پلتفرم «ایکس» اعلام کرد، تفنگداران دریایی و ملوانان آمریکایی مستقر در خاورمیانه در کنار نیروی دریایی عربستان در رزمایش موسوم به «مدافع نیلی»، با هدف تقویت توان هماهنگی عملیاتی و ارتقای مهارتهای رزمی مشترک، شرکت کردند.
وقتی نخستوزیر لهستان میگوید ممکن است «چند ساعت دیگر» امکان تخلیه وجود نداشته باشد، یعنی در سطحی از محاسبات، احتمال آغاز یک بحران ناگهانی جدی گرفته شده است.
با افزایش حضور نظامی آمریکا در منطقه، معادلات امنیتی خاورمیانه بار دیگر دستخوش تغییر شده و شماری از دولتهای منطقه را به برقراری تماسها و رایزنیهای فوری با مقامهای واشنگتن سوق داده است.
با تشدید تنشها در خاورمیانه، ارتش آمریکا حضور نظامی خود در منطقه را تقویت کرده است؛ از انتقال ناوگروهها و تجهیزات دفاعی تا افزایش پرسنل در پایگاههای کلیدی. تحلیلگران میگویند این تحرکات بیشتر با هدف بازدارندگی و آمادهباش است، اما توجه جهانیان به پیامدهای احتمالی این استقرار همچنان بالاست.
ردیابیهای فلایترادار از افزایش پروازهای ترابری سنگین آمریکا به سمت خاورمیانه خبر میدهد؛ هواپیماهایی که به «فیل بارکش» مشهورند و معمولا وقتی وارد بازی میشوند که پشت صحنه، یک «عملیات بزرگ» یا دستکم یک آرایش جدی نظامی در حال شکلگیری است.
اظهارات تازه معاون وزیر خارجه روسیه درباره «منتفی نبودن عملیات نظامی علیه ایران» در کنار گزارشهای رسانههای آمریکایی از افزایش آرایش نظامی در خاورمیانه، نشانهای است از اینکه پرونده ایران بار دیگر وارد فاز خطرناک «دیپلماسی زیر سایه تهدید» شده است.
سخنان امروز کمال خرازی در کنگره ملی سیاست خارجی ایران، فقط یک نطق رسمی نبود؛ بلکه نشانهای از تغییر لحن در سطح راهبردی جمهوری اسلامی است؛ تغییری که میتواند به معنای عبور از آزمونوخطا، بازتعریف نفوذ منطقهای و بازگشت سیاست خارجی به ریل واقعگرایی باشد.
در حالی که گفتوگوهای ایران و آمریکا برای «مهار تنش و ادامه مذاکرات» در مسقط آغاز شده، هنوز نشانههای پررنگی از آرایش نظامی واشنگتن در خاورمیانه دیده میشود؛ از انتقال تجهیزات و هواپیماهای سنگین گرفته تا حضور گروههای ناو هواپیمابر و پروازهای مکرر جنگی که سایه جنگ را همچنان بر منطقه نگه داشتهاند.
کشورهای منطقه از جمله قطر، مصر، ترکیه و روسیه تلاش کردهاند با میانجیگری، مسیر مذاکرات ایران و آمریکا را هموار کنند. بستههای پیشنهادی آنها شامل محدودسازی غنیسازی اورانیوم، توافق عدم تجاوز و کنترل انتقال فناوری و تسلیحات است و هدف اصلی، کاهش تنشها و حفظ ثبات و نفوذ منطقهای اعلام شده است.
کشورهای منطقه میتوانند پیام منتقل کنند، تنش را مهار کنند و فضای گفتوگو بسازند، اما ابزار رفع تحریمها یا ارائه تضمینهای پایدار را در اختیار ندارند. به بیان دیگر، آنها تسهیلگر مذاکرهاند، نه تصمیمگیر نهایی.
تحولات فعلی نشان میدهد که آمریکا با تقویت نیروهای دریایی، هوایی و جنگ الکترونیک در خلیج فارس و منطقه خاورمیانه، تصویری از آمادگی گسترده در برابر هرگونه تغییر در وضعیت امنیتی ارائه میدهد؛ موضوعی که هم میتواند بهعنوان ابزار فشار در مذاکرات و بخشی از استراتژی بازدارندگی خوانده شود و هم میتواند به نگرانیها درباره احتمال تشدید سطح تقابل نظامی دامن بزند.
با وجود همه تهدیدها، آرایش نظامی و لفاظیهای تند، واقعیت این است که هزینههای یک حمله گسترده به ایران از منافع احتمالی آن برای آمریکا بیشتر است. ترس از پاسخ تلافیجویانه ایران، خطر گسترش جنگ به کل منطقه و ناتوانی در تضمین یک پیروزی قاطع، واشنگتن را در موقعیتی قرار داده که بین تهدید و احتیاط در نوسان است.
اگرچه ایالات متحده قدرت نظامی برتر را در اختیار دارد، اما جغرافیا و اقتصاد سیاسی علیه جنگ قد علم کردهاند. وقتی متحدان کلیدی مانند عربستان و ترکیه از همراهی سر باز میزنند و قدرتهایی مثل روسیه در پی میانجیگری هستند، «هزینه فایده» جنگ برای ترامپ تغییر میکند.
گسیل حجم زیادی از تجهیزات هوایی و دریایی آمریکا و برخی متحدان غربی آن به خاورمیانه و به خصوص خلیج فارس پیش از برگزاری این رزمایش حکایت از عملیات جدید آمریکا علیه ایران دارد که درخصوص سطح و دامنه آن، اختلافنظرهای گستردهای میان رسانهها و تحلیلگران وجود دارد.
آنچه امروز در بهمن ۱۴۰۴ شاهد آن هستیم، یک بازی مرگبار بر لبه تیغ است؛ جایی که یک سو ائتلافهای نوین پدافندی و ناوگانهای عظیم قرار دارند و در سوی دیگر، کشوری که امنیت خود را با امنیت کل جهان گره زده است.