اقتصاد۲۴- خاورمیانه بار دیگر یک شبانهروز دلهرهآور و بیسابقه را تجربه کرد. دور جدیدی از تبادل آتش مستقیم میان ایران و اسرائیل که از شامگاه یکشنبه با حملات موشکی تهران آغاز شد و تا دوشنبه با حملات متقابل و در نهایت اعلام توقف موقت درگیریها ادامه یافت، منطقه را بیش از هر زمان دیگری به لبه پرتگاه یک جنگ فراگیر کشانده است.
هرچند با دخالت مستقیم واشنگتن و اعلام توقف حملات از سوی طرفین، فعلاً صدای آژیرهای خطر قطع شده، اما تحلیلگران بینالمللی این آرامش را بسیار شکننده و موقت میدانند. برای بررسی ابعاد این بحران، نگاهی به روایت رسانههای معتبر خارجی و سناریوهای احتمالی پیشرو انداختهایم؛ جایی که خط باریکی میان دیپلماسی ترامپ و ماجراجوییهای بنیامین نتانیاهو ترسیم میشود.
جرقه درگیریهای اخیر با حمله هوایی اسرائیل به ضاحیه جنوبی بیروت زده شد؛ اقدامی که از سوی تهران به عنوان نقض آشکار توافقات و «عبور از خط قرمز» تلقی شد. در پاسخ به این اقدام، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی دهها فروند موشک به سمت پایگاههای هوایی اسرائیل از جمله «رامات دیوید»، «نواتیم» و «تل نوف» شلیک کرد. مقامات نظامی ایران این حمله را یک «اقدام تنبیهی و هشدارآمیز» برای بازدارندگی توصیف کردند.
اما واکنش تلآویو چندان طول نکشید. بامداد دوشنبه بود که رسانههای بینالمللی از شنیده شدن صدای انفجار در تهران، اصفهان، تبریز و کرج خبر دادند. ارتش اسرائیل اعلام کرد که اهدافی نظامی از جمله سامانههای پدافندی و حتی یک مجتمع پتروشیمی را در ماهشهر هدف قرار داده است. در نهایت، با ورود مستقیم دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا و درخواست او برای آتشبس فوری، هر دو طرف اعلام کردند که عملیات خود را متوقف کردهاند؛ مشروط بر اینکه طرف مقابل دست به تهاجم جدیدی نزند.
رسانههای جهان این واقعه را فراتر از یک درگیری مختصر و به عنوان بخشی از یک شطرنج کلان سیاسی میان تهران، واشنگتن و تلآویو ارزیابی کردهاند. گاردین در گزارش زنده خود از این بحران، به نقش محوری کاخ سفید در مهار آنی تنش اشاره کرد و نوشت: «رئیسجمهور ایالات متحده مدعی شده است که هر دو طرف به دنبال یک آتشبس فوری هستند و مذاکرات نهایی صلح در جریان است. با این حال، حملات تلافیجویانه اسرائیل نشان میدهد که واشنگتن برای مهار کامل نتانیاهو با چالشهای جدی روبروست.»
از سوی دیگر، شبکه الجزیره در تحلیلی به ابعاد میدانی و پیامدهای این تقابل پرداخت و بر این باور است که آتشبس شکنندهای که از آوریل گذشته برقرار بود، اکنون در آستانه فروپاشی کامل قرار دارد. الجزیره مینویسد: «تبادل آتش موشکی میان ایران و اسرائیل نشان داد که توافقات پیشین تا چه حد ناپایدار هستند. حمله اسرائیل به اهدافی در عمق خاک ایران، از جمله تاسیسات پتروشیمی ماهشهر، نشاندهنده تمایل تلآویو برای گسترش دایره اهداف است، هرچند فشار واشنگتن فعلاً ترمز این عملیات را کشیده است.»
اندیشکده مؤسسه مطالعات جنگ (ISW) نیز در گزارش ویژه خود تحلیلی استراتژیک از رفتار ایران ارائه داد و نوشت: «ایران با حمله موشکی خود به دنبال ایجاد یک معادله بازدارندگی جدید بود تا اسرائیل را از حملات بیشتر به بیروت و محور مقاومت منصرف کند، بدون اینکه این درگیری به یک جنگ تمامعیار و همهجانبه تبدیل شود. تهران مایل است خود را بازیگری عقلانی در این بحران نشان دهد، اما تهدید به بستن تنگه هرمز و بسیج نیروهای نیابتی در عراق و یمن، پتانسیل شعلهور شدن ناگهانی منطقه را بالا نگه داشته است.»
حالا باید منتظر ماند و دید که آتش بس دورباره پایدار خواهد بود یا آتش بحران از جای دیگری شعلهور میکشد؟ کارشناسان بینالمللی و ناظران سیاسی چندین نظریه و سناریو را برای هفتهها و ماههای آینده پیشبینی میکنند:
یکی از نظریات جدی در محافل تحلیلی و رسانهای، پیوند زدن زمانبندی جنگ با رویدادهای بزرگ بینالمللی و ملاحظات داخلی آمریکا است. برخی معتقدند دونالد ترامپ به دلیل دغدغههای اقتصادی و پرستیژ بینالمللی، اصرار دارد که تا زمان برگزاری رویدادهای بزرگ جهانی و تثبیت برخی برنامههای اقتصادیاش، مدیریت بحران را به صورت «کنترل هوشمند» پیش ببرد. بر اساس این فرضیه، ترامپ فعلاً جلوی نتانیاهو را گرفته است، اما این به معنای منتفی شدن گزینه نظامی نیست، بلکه صرفاً به تعویق انداختن آن به پس از فروکش کردن تبوتابهای بینالمللی است تا واشنگتن بتواند با برآورد دقیقتر و در زمان مناسبتر، استراتژی خود را پیاده کند.
بیشتر بخوانید: اختلاف بر سر پایان دادن به جنگ/ ترامپ و نتانیاهو بر سر جنگ ایران به جان هم افتادند؟
احمد زیدآبادی تحلیلگر سیاسی که گویا گوشه چشمی به این دیدگاه دارد، دیروز در کانال تلگرامی خود و خطاب به مسئولان نوشت: «حالا که مشخص شد ترامپ حداقل در این مرحله خواهان جنگ نیست، دست بجنبانید و پیش از آنکه نتانیاهو فتنه جدیدی به پا کند، مذاکرات را به سرانجام برسانید».
سناریو بعد با این فرض مطرح میشود که تلآویو برای به بنبست رساندن هرگونه توافق میان ایران و آمریکا در تلاش است. خبرگزاری رویترز در گزارشی به نقل از کانال ۱۲ اسرائیل اشاره کرد که ارتش اسرائیل علیرغم توقف حملات به ایران، بر ادامه حملات سنگین خود در جنوب لبنان تاکید دارد. این نشان میدهد که نتانیاهو به دنبال باز نگه داشتن یک «زخم باز» در منطقه است. تحلیلگران معتقدند هر زمان که سیگنالهای مثبتی از مذاکرات تهران و واشنگتن مخابره شود، تلآویو با انجام یک عملیات تحریکآمیز در لبنان یا سوریه، عملاً فضا را امنیتی کرده و راه را بر دیپلماسی میبندد.
با توجه به اینکه حمله مستقیم به خاک یکدیگر هزینه استراتژیک بسیار بالایی برای هر دو طرف دارد، بسیاری از کارشناسان پیشبینی میکنند که جنگ مستقیم ممکن است متوقف شود، اما بحران به شکل خطرناکتری در خطوط حاشیه جابجا خواهد شد. بستن تنگه هرمز توسط ایران، حملات موشکی حوثیهای یمن به کشتیرانی بینالمللی و فعال شدن گروههای شبهنظامی در عراق علیه پایگاههای آمریکا، نشانههایی از این تغییر زمین بازی هستند. در واقع، حملات مستقیم ممکن است جاده صافکن یک «جنگ فرسایشی نیابتی و اقتصادی» در شریانهای حیاتی انرژی جهان باشد.
در تحلیل نهایی این رویداد بیسابقه، باید به این واقعیت توجه داشت که توقف سریع حملات اخیر بیش از آنکه حاصل یک توافق پایدار باشد، نشاندهنده ترس طرفین از عواقب ناخواسته یک جنگ فراگیر و هراس از فروپاشی بازارهای مالی جهان است.
ایران با این حملات توانست پیام بازدارندگی خود را صادر کند و نشان دهد که هزینه تعرض به منافعش برای اسرائیل ناچیز نخواهد بود. اما از سوی دیگر، نباید از یاد برد که جریان تندرو در داخل اسرائیل (به رهبری نتانیاهو) بقای سیاسی خود را در تداوم وضعیت جنگی و بحرانزیستی میبیند. آنها به خوبی میدانند که صلح یا حتی یک آتشبس پایدار، پایان عمر دولت فعلی تلآویو و آغاز پاسخگوییهای داخلی آنها خواهد بود.
بنابراین، ضروت دارد که ایران ضمن حفظ آمادگی دفاعی و نظامی خود، در تله تحریکات بعدی اسرائیل که احتمالاً در خاک لبنان یا از طریق ترورهای هدفمند دنبال خواهد شد، نیفتد. منافع ملی ایران در شرایط کنونی، مدیریت هوشمندانه تنش و استفاده از ظرفیتهای دیپلماتیک (حتی کانالهای غیرمستقیم با واشنگتن) برای منزوی کردن تندروهای تلآویو است. آینده منطقه نه در میدان موشکها، بلکه در توانایی مدیریت هوشمندانه بحران و مهار بازیگران آنارشیست منطقه رقم خواهد خورد.