جنگی فراتر از خاورمیانه؛ نفت، هرمز و ۲۰ کشوری که درگیر بحران شده‌اند/ جنگ جهانی در راه است؟

اقتصاد۲۴- همزمان با ورود نبرد میان ایران و ائتلاف آمریکا-اسرائیل به دوازدهمین روز خود، ادبیات رسانه‌های بین‌المللی تغییرکرده و از یک «تنش منطقه‌ای» به سمت واژگان «جنگ جهانی» می‌رود! گزارش‌های میدانی و تحلیل‌های استراتژیک در واشنگتن و لندن نشان می‌دهند که نفت دیگر تنها یک کالا نیست، بلکه به اهرم اصلی در این قمار بزرگ تبدیل شده است. در بسیاری از تحلیل‌های منتشر شده در رسانه‌های غربی، بازار انرژی اکنون به عنوان مهم‌ترین متغیر تعیین‌کننده در سرنوشت این جنگ توصیف می‌شود؛ متغیری که می‌تواند هم شدت درگیری را افزایش دهد و هم طرف‌ها را به سمت مهار بحران سوق دهد.

فراتر از مرزها؛ جنگی با ۲۰ بازیگر

آکسیوس در گزارشی تکان‌دهنده فاش کرده است که این نبرد برخلاف ظاهر آن، محدود به جغرافیای ایران و اسرائیل نیست. طبق داده‌های این رسانه، در حال حاضر حداقل ۲۰ کشور به طور مستقیم یا غیرمستقیم درگیر این جنگ هستند. آکسیوس می‌نویسد: «این لزوماً جنگ جهانی سوم به معنای سنتی آن نیست، اما نزدیک‌ترین پدیده‌ای است که در دهه‌های اخیر به آن رسیده‌ایم.» بر اساس این گزارش، در حالی که برخی کشور‌های عربی حاشیه خلیج فارس نظیر بحرین، قطر و امارات به دلیل میزبانی از پایگاه‌های آمریکایی هدف حملات متقابل قرار گرفته‌اند، کشور‌هایی مانند اردن و ترکیه نیز در لایه‌های پدافندی و رهگیری موشک‌ها درگیر این معرکه شده‌اند. آکسیوس تأکید می‌کند که یک «درگیری پنهان» میان قدرت‌های بزرگ در جریان است که هر لحظه ممکن است از فاز نیابتی به مواجهه مستقیم تغییر کند.

به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران غربی این بحران را نه صرفاً یک جنگ منطقه‌ای، بلکه نمونه‌ای از «درگیری چندلایه» می‌دانند که در آن بازیگران مختلف، از قدرت‌های بزرگ تا دولت‌های منطقه‌ای، هر کدام بخشی از معادله امنیتی را شکل می‌دهند.

هراس واشنگتن از شوک نفتی

خبرگزاری آناتولی در گزارشی به نقل از سه منبع آگاه مدعی شد که دولت ترامپ از اسرائیل خواسته است تا از حمله به تاسیسات نفتی ایران خودداری کند. این رسانه فاش کرد که واشنگتن نگران است آسیب به زیرساخت‌های انرژی نه تنها باعث افزایش سرسام‌آور قیمت بنزین در داخل آمریکا شود، بلکه امکان همکاری‌های نفتی مدنظر ترامپ با ایران پس از جنگ را از بین ببرد.

 همزمان، الجزیره با بررسی وضعیت تنگه هرمز گزارش داد که ایران با به‌کارگیری قایق‌های تندرو برای مین‌گذاری که طبق گزارش سنتکام ۱۶ فروند از آنها منهدم شده‌اند، عملاً ۲۰ درصد نفت جهان را در بن‌بست قرار داده است. الجزیره می‌نویسد که انسداد این گلوگاه باعث شده تا قیمت نفت به مرز ۱۲۰ دلار نزدیک شود، وضعیتی که صندوق بین‌المللی پول (IMF) آن را عامل کاهش ۰.۲ درصدی تولید ناخالص جهان به ازای هر ۱۰ درصد افزایش قیمت می‌داند.

بیشتر بخوانید: انفجار ژئوپلیتیک در خلیج فارس با بستن تنگه هرمز/ جهش به سوی نفت ۱۰۰ دلاری یا فروپاشی نظم جهانی؟

چنین سطحی از قیمت نفت معمولاً تنها در شرایط بحران‌های بزرگ ژئوپلیتیک مشاهده می‌شود و ادامه آن می‌تواند فشار اقتصادی قابل توجهی بر اقتصاد‌های واردکننده انرژی وارد کند.

نفت؛ اهرمی که می‌تواند مسیر جنگ را تغییر دهد

برخی تحلیلگران معتقدند آنچه می‌تواند مسیر این درگیری را تعیین کند نه صرفاً موازنه نظامی، بلکه بازار انرژی است. تجربه بحران‌های دهه ۱۹۷۰ نشان داده که جهش قیمت نفت می‌تواند دولت‌ها را وادار کند تا برای جلوگیری از رکود جهانی به سمت مهار تنش حرکت کنند. در شرایط فعلی نیز اگر قیمت نفت برای مدت طولانی در محدوده سه‌رقمی باقی بماند، فشار اقتصادی بر دولت‌های غربی و اقتصاد‌های وابسته به انرژی خاورمیانه ممکن است به عاملی تعیین‌کننده در تصمیم‌گیری‌های سیاسی تبدیل شود. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران معتقدند «بازار نفت» اکنون به اندازه میدان جنگ در تعیین سرنوشت این بحران نقش دارد.

سایه رکود تورمی بر سر اقتصاد جهانی

بلومبرگ در تحلیل اقتصادی خود هشدار داده است که اگر این وضعیت فراتر از یک ماه ادامه یابد، جهان با یک «بحران استقراض و تورم» مشابه دهه ۱۹۷۰ رو‌به‌رو خواهد شد. بلومبرگ می‌نویسد که کشور‌های شرق آسیا نظیر ژاپن و کره جنوبی که به شدت به نفت خلیج فارس وابسته‌اند، در صدر فهرست آسیب‌دیدگان قرار دارند. در همین راستا، روزنامه گاردین در گزارشی به قلم تحلیلگران اقتصادی خود، وضعیت فعلی را «لحظه رکود تورمی» نامیده است. گاردین معتقد است که با رسیدن قیمت نفت به ۱۰۰ دلار و بالاتر، بانک‌های مرکزی جهان در یک بن‌بست قرار گرفته‌اند؛ آنها نه می‌توانند برای مهار تورم نرخ بهره را بالا ببرند (چون باعث رکود می‌شود) و نه می‌توانند برای حمایت از رشد اقتصادی نقدینگی تزریق کنند.

این وضعیت همان سناریویی است که اقتصاددانان از آن با عنوان «دام رکود تورمی» یاد می‌کنند؛ وضعیتی که همزمان با افزایش قیمت‌ها، رشد اقتصادی نیز کاهش می‌یابد و ابزار‌های سیاست‌گذاری کارایی خود را از دست می‌دهند.

اقتصاد؛ عامل پنهان مهار جنگ

در کنار محاسبات نظامی، برخی تحلیلگران معتقدند فشار اقتصادی می‌تواند به یکی از مهم‌ترین عوامل مهارکننده جنگ تبدیل شود. تجربه بحران‌های ژئوپلیتیک پیشین نشان داده که جهش قیمت انرژی و نگرانی از رکود جهانی معمولاً دولت‌ها را به سمت کنترل تنش سوق می‌دهد. از همین رو، در حالی که میدان‌های نبرد همچنان فعال‌اند، بسیاری از نگاه‌ها در پایتخت‌های جهان به بازار نفت و واکنش اقتصاد‌های بزرگ دوخته شده است؛ جایی که ممکن است معادلات سیاسی جنگ نیز دستخوش تغییر شود.

نبرد در دالان‌های تاریک

در نهایت، گزارش‌های اندیشکده رند و سی‌اف‌آر نشان می‌دهند که برخلاف نبرد‌های کلاسیک، بخش بزرگی از تخریب‌ها در حوزه غیرنظامی و زیرساختی در جریان است. به گزارش ISW (موسسه مطالعه جنگ)، حملات ائتلاف در روز‌های اخیر به شدت بر روی «زیرساخت‌های مخابراتی و سانسور اینترنت» در ایران متمرکز شده تا ارتباطات فرماندهی را مختل کند. این در حالی است که رسانه‌های خارجی نظیر رویترز با انتشار تصاویری از صف‌های طولانی بنزین در کشور‌های مختلف منطقه، تأکید می‌کنند که «بیزنسِ بحران» در حال بلعیدن ثبات جهانی است. جهان امروز به روایت این رسانه‌ها، در انتظار یک جرقه است تا از این «نزدیک‌ترین حالت به جنگ جهانی»، به یک انفجار غیرقابل مهار تغییر وضعیت دهد.

در چنین شرایطی، بسیاری از ناظران معتقدند که سرنوشت این بحران بیش از هر زمان دیگری به تصمیم‌های سیاسی در پشت در‌های بسته وابسته است؛ تصمیم‌هایی که می‌توانند مسیر جنگ را به سمت مهار یا گسترش سوق دهند.