فاجعه خاموش در دل خلیج فارس / نهنگهای گوژپشت قربانیان فراموششده در تنگه هرمز
اقتصاد۲۴- در روزهایی که نگاه جهان به آسمان خاورمیانه و موشکها و جنگندهها دوخته شده، در اعماق آبهای خلیج فارس و تنگه هرمز نیز جنگی خاموش جریان دارد؛ جنگی که قربانیانش نه انسانها، بلکه نهنگها و دیگر پستانداران دریاییاند. دانشمندان هشدار میدهند که تشدید تنشهای نظامی در منطقه، بهویژه در جریان جنگ ایران و بحران تنگه هرمز، میتواند یکی از شکنندهترین جمعیتهای نهنگ جهان را به مرز نابودی بکشاند.
تنگه هرمز فقط یک گذرگاه استراتژیک نفتی نیست؛ این منطقه خانه یکی از نادرترین گونههای نهنگ جهان یعنی «نهنگ گوژپشت عربی» است؛ گونهای که برخلاف بسیاری از نهنگهای دیگر مهاجرت نمیکند و تمام عمرش را در آبهای خلیج فارس و دریای عمان میگذراند. برآوردها نشان میدهد کمتر از ۱۰۰ نهنگ گوژپشت عربی در این منطقه باقی ماندهاند.
دانشمندان میگویند مشکل اصلی برای این نهنگها فقط خطر مستقیم انفجارها نیست؛ بلکه «صدا» است. دنیای نهنگها بر پایه صوت بنا شده است. آنها برای پیدا کردن غذا، جهتیابی، جفتیابی و حتی حفظ روابط اجتماعی خود به امواج صوتی وابستهاند. اما جنگ مدرن، دریا را به محیطی پر از نویز تبدیل میکند: سونار ناوهای نظامی، انفجار مینهای دریایی، عبور فشرده نفتکشها و زیردریاییها و عملیات مینروبی، همگی نوعی آلودگی صوتی عظیم زیر آب ایجاد میکنند.
بر اساس گزارش مجله علمی و فناوری WIRED، پژوهشگران دانشگاه سوربن ابوظبی هشدار دادهاند که فرکانس صدای کشتیها و سونارهای نظامی دقیقا در همان محدودهای قرار دارد که نهنگهای گوژپشت برای ارتباط استفاده میکنند. در نتیجه، صدای آنها در میان نویز جنگی «گم» میشود؛ اتفاقی که میتواند ساختار اجتماعی این جانوران را مختل کند.
اهمیت ماجرا زمانی بیشتر میشود که بدانیم نهنگها بر خلاف انسانها امکان فرار سریع از محیط را ندارند. پژوهشگران میگویند نهنگهای گوژپشت عربی عملا در خلیج فارس گیر افتادهاند. این گونه مهاجرت فصلی ندارد و توان ترک زیستگاه خود را از دست داده است. به همین دلیل، افزایش تنشهای نظامی در هرمز برای آنها معادل زندگی دائمی در یک میدان جنگ صوتی است.
دانشمندان اثرات این آلودگی صوتی را فقط رفتاری نمیدانند. انفجارهای زیرآبی و امواج فشار ناشی از مینها و بمبها میتواند به سیستم شنوایی نهنگها آسیب دائمی وارد کند. برخی مطالعات نشان دادهاند که امواج شدید صوتی حتی باعث خونریزی داخلی، اختلال در جهتیابی و به گل نشستن پستانداران دریایی میشود.
بیشتر بخوانید: زندگی ایرانیان زیر سایه جنگ و تنشهای سیاسی
پژوهشگران همچنین متوجه شدهاند که با افزایش نویز زیرآبی، نهنگها مدت زمان غواصی خود را کاهش میدهند. این یعنی آنها کمتر شکار میکنند و عملا وارد دورهای از «گرسنگی اجباری» میشوند. برای گونهای که جمعیتش کمتر از صد فرد است، چنین فشاری میتواند فاجعهبار باشد.
اما جنگ فقط صدا تولید نمیکند؛ نفت نیز یکی دیگر از تهدیدهای بزرگ است. حمله به نفتکشها، پالایشگاهها و زیرساختهای انرژی در منطقه میتواند باعث ایجاد لکههای نفتی گسترده در خلیج فارس شود. تصاویر ماهوارهای اخیر نشان میدهد برخی نشتهای نفتی به نزدیکی زیستگاههای حساس دریایی رسیدهاند. کارشناسان هشدار دادهاند که آلودگی نفتی میتواند زنجیره غذایی دریایی را مختل کند و بهطور مستقیم بر نهنگها، لاکپشتهای دریایی و علفزارهای دریایی اثر بگذارد.
مشکل دیگر، بازگشت ناگهانی ترافیک سنگین کشتیها پس از پایان جنگ است. در جریان بحران هرمز، صدها کشتی و نفتکش برای هفتهها پشت تنگه متوقف شدند بنابراین میتوان پیشبینی کرد که پس از کاهش تنشها تعداد زیادی از این شناورها بهصورت همزمان وارد مسیر شوند؛ اتفاقی که تراکم صوتی و خطر برخورد با نهنگها را چند برابر میکند.
دانشمندان محیط زیست میگویند خلیج فارس به دلیل تبادل آهسته آب، یکی از آسیبپذیرترین اکوسیستمهای دریایی جهان است. هرگونه آلودگی نفتی یا شیمیایی ممکن است برای سالها در آب باقی بماند. به همین دلیل، جنگ در این منطقه فقط یک بحران ژئوپلیتیک نیست؛ بلکه بحرانی زیستمحیطی با پیامدهای جهانی است.
نکته قابل توجه این است که پژوهشگران از نهنگهای خلیج فارس بهعنوان «آزمایشگاه زنده تغییرات اقلیمی» یاد میکنند. این جانوران در یکی از گرمترین و شورترین آبهای جهان زندگی میکنند و مطالعه آنها میتواند به دانشمندان کمک کند بفهمند حیات دریایی چگونه با تغییرات اقلیمی آینده سازگار میشود. اما اگر جنگ این جمعیت کوچک را نابود کند، بخشی از این فرصت علمی نیز برای همیشه از بین خواهد رفت.
از سوی دیگر، طبق مقالهای که در نشست اخیر کمیسیون بینالمللی شکار نهنگ ارائه شده، جنگ و ناامنی در خاورمیانه عملاً نقشه کشتیرانی جهان را تغییر داده است. نتیجه، افزایش بیسابقه ترافیک کشتیها در نزدیکی آبهای آفریقای جنوبی بوده است؛ جایی که نهنگهای گوژپشت، نهنگهای جنوبی و گونههای مختلف پستانداران دریایی برای مهاجرت، زادآوری و تغذیه از آن استفاده میکنند. آمارها نشان میدهد بین اول مارس تا ۲۴ آوریل، به طور میانگین روزانه ۸۹ کشتی تجاری از جنوب آفریقا عبور کردهاند؛ در حالی که در مدت مشابه سال ۲۰۲۳ این رقم تنها ۴۴ کشتی بوده است. یعنی ترافیک دریایی تقریباً دو برابر شده است.
دانشمندان میگویند این فقط افزایش تعداد کشتیها نیست که خطر ایجاد میکند، بلکه «همپوشانی مکانی» میان مسیر کشتیها و زیستگاه نهنگهاست. الس ورمولن، پژوهشگر حوزه پستانداران دریایی، هشدار داده که بسیاری از این کشتیها دقیقاً از مناطقی عبور میکنند که نهنگها برای تنفس یا مراقبت از نوزادانشان به سطح آب میآیند. برخورد یک کشتی عظیم باری با نهنگ، تقریباً همیشه برای حیوان مرگبار است. این تهدید بهویژه برای نهنگهای جنوبی آفریقایی نگرانکننده است؛ گونهای که دههها پس از ممنوعیت شکار نهنگ تازه توانسته جمعیت خود را بازسازی کند.
