پشت پرده رقابت انتخاباتی در ارمنستان چیست؟ / رقابت پوتین و ترامپ در قفقاز جنوبی

اقتصاد۲۴- انتخابات پارلمانی ارمنستان که روز هفتم ژوئن برگزار می‌شود؛  فراتر از یک جابه‌جایی قدرت داخلی، به عنوان یک نقطه عطف تاریخی و سرنوشت‌ساز برای این کشور و حتی منطقه قفقاز جنوبی ارزیابی می‌شود.

برخی ناظران معتقدند که این انتخابات نه تنها برای تعیین سرنوشت این کشور به مدتی محدود؛‌بلکه یک رفراندوم ملی درباره هویت، امنیت و جهت‌گیری استراتژیک ارمنستان است. ارمنستان در این مقطع بر سر یک دوراهی بزرگ قرار دارد: تداوم حرکت به سمت غرب و پذیرش واقعیت‌های تلخ ژئوپلیتیک جدید، یا بازگشت به مدار امنیتی روسیه برای بقا. و هر دو مسیر طرفداران بسیار و دشمنانی خونین دارد.

دولت نیکول پاشینیان نخست‌وزیر ارمنستان پس از شکست در جنگ دوم قره‌باغ وضعیت دشواری دارد. ایروان هر چند تلاش کرده تا به سمت برقراری مجدد روابط با همسایگان و بهبود سیاست منطقه‌ای قدم بردارد؛ اما در داخل کشور از میزان محبوبیتش کاسته شده است.

در واقع می‌توان گفت  جامعه ارمنستان پس از وقایع تلخ سال‌های گذشته، به‌ویژه سقوط کامل قره‌باغ (آرتساخ) و ورود بیش از ۱۰۰ هزار آواره به کشور، دچار یک شوک روانی و دوقطبی‌شدگی حاد شده است. فضای انتخابات امسال تحت تاثیر سه فاکتور اساسی قرار دارد. اول اینکه ترس از جنگ احتمالی دوباره با جمهوری آذربایجان جامعه را به شدت نگران نگه داشته است. مساله دوم این است که شکست پیمان امنیت دسته‌جمعی (CSTO) و روسیه در حمایت از ارمنستان، بدبینی عمیقی نسبت به مسکو ایجاد کرده است.

همچنین نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند که نزدیک به ۳۰ تا ۴۰ درصد از مردم هنوز تصمیم نگرفته‌اند به چه کسی رای دهند. مساله‌ای که نشان از خستگی فراوان و عمیق مردم این کشور در مقابل وعده‌های شرق و غرب و دست کشیدن آنها از سیاست دارد.

نظرسنجی‌های اخیر نشان می‌دهد حزب «پیمان مدنی» به رهبری پاشینیان همچنان پیشتاز رقابت‌هاست، اما دستیابی به اکثریت لازم برای اصلاح قانون اساسی همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.

بازی سخت انتخاباتی

نیکول پاشینیان، روزنامه‌نگار سابق و رهبر انقلاب مخملی ۲۰۱۸ که حزب پیمان مدنی را رهبری می‌کند.

، با وجود تحمل شکست‌های سنگین نظامی و سیاسی، به طرزی شگفت‌آور توانسته در قدرت بماند. او با حمایت از آنچه «ارمنستان واقعی» نامیده می‌شود و مایلند تا جای ارمنستانی با جاه‌طلبی برای مرزهای گسترده‌تر را بگیرد، به دنبال توافق نهایی صلح با آذربایجان هستند.

بزرگترین برگ برنده پاشینیان، نه محبوبیت خودش، بلکه خشم گروهی  مردم از رهبران سابق ارمنستان (متمایل به روسیه) است که متهم به فساد سیستماتیک هستند. به اعتقاد برخی ناظران از جمله رابرت کوچاریان رئیس‌جمهور پیشین ارمنستان، خواسته آنها ارمنستان را به همان راهی می‌برد که زمانی اوکراین در آن قدم گذشت و بحران‌های فراوانی را به جان خرید.

با وجود دستاوردهای مدنی، اپوزیسیون و کلیسای حواری ارمنستان پاشینیان را به عنوان فردی که خاک ارمنستان را تکه‌تکه به آذربایجان واگذار می‌کند، معرفی می‌کنند. منتقدان معتقدند دوری ناگهانی او از روسیه، بدون داشتن تضمین‌های امنیتی محکم و مکتوب از سوی غرب، ارمنستان را در برابر باکو و آنکارا کاملاً بی‌دفاع رها کرده است. پاشینیان فردی است که عضویت ارمنستان در پیمان نظامی سازمان پیمان امنیت جمعی، به رهبری روسیه، را تعلیق کرده و میزبان نشستی با حضور چند رهبر اروپایی بود که ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، نیز در آن شرکت داشت بوده است.

در بهار سال ۲۰۲۵، قانونی در ارمنستان تصویب شد که بر اساس آن این کشور قصد دارد به اتحادیه اروپا بپیوندد؛ این در حالی است که اتحادیه اروپا تاکنون پیشنهاد عضویت به ایروان ارائه نکرده است.

نیکول پاشینیان نخست‌وزیر ارمنستان پیش‌تر اعلام کرده بود ایروان آگاه است که عضویت همزمان در اتحادیه اروپا و اتحادیه اقتصادی اوراسیا با یکدیگر سازگار نیست. با این حال، ارمنستان تا زمانی که امکان‌پذیر باشد، روابط و برنامه‌های خود را با هر دو ساختار هماهنگ خواهد کرد.

اپوزیسیون در این دوره تلاش کرده تا با فرمولی جدید وارد میدان شود. هسته اصلی این جریان از ائتلاف ارمنستان به رهبری رابرت کوچاریان (رئیس‌جمهور اسبق) و چهره‌های تکنوکرات و با نفوذ اقتصادی مانند ساموئل کاراپتیان (میلیاردر ارمنی‌تبار مقیم روسیه) تشکیل شده است.

پاشینیان این ائتلاف را جریان انتقام‌جو می‌نامد. کوچاریان معتقد است در صورتی که دولت فعلی ایروان پس از انتخابات پارلمانی ۷ ژوئن همچنان قدرت را حفظ کند، این کشور با بحران اقتصادی روبه‌رو خواهد شد.

کوچاریان دومین رئیس‌جمهور تاریخ ارمنستان (۱۹۹۸-۲۰۰۸) بود که به عنوان متحد نزدیک ولادیمیر پوتین شناخته می‌شود. او نماد جریان سنتی و قدرتمند در سیاست ارمنستان است. کوچاریان منتقد سرسخت دیپلماسی پاشینیان است و او را فردی می‌داند که باعث ویرانی ارمنستان می‌شود. رویکرد او بر پایه سیاست «هم این و هم آن» است؛ یعنی حفظ روابط راهبردی و نظامی با روسیه در کنار تعامل با غرب. با این همه بسیاری معتقدند کوچاریان یار نزدیک پوتین در ایروان است.

حزب ارمنستان قدرتمند به رهبری ساموئل کاراپتیان و حزب ارمنستان شکوفا به رهبری گاگیک تزاروکیان هر دو نیز جزو احزاب مطرح و طرفدار روسیه در ارمنستان هستند که به ائتلاف ارمنستان نزدیک‌اند. استدلال اصلی آن‌ها این است که جغرافیای ارمنستان دگرگون نمی‌شود؛ غرب دور است و روسیه نزدیک. آن‌ها وعده می‌دهند که روابط تیره شده با کرملین را ترمیم کرده و چتر امنیتی روسیه را به مرزهای ارمنستان بازگردانند.

ساموئل کاراپتیان یکی از سرشناس‌ترین، متنفذترین و ثروتمندترین چهره‌های ارمنی در جهان است که نامش هم در دنیای کلان‌اقتصادی روسیه و هم در معادلات سیاسی و پشت‌پرده ارمنستان سنگینی می‌کند. او به عنوان یک میلیاردر ارمنی-روسی، در سال‌های اخیر و به ویژه در آستانه انتخابات پارلمانی ۲۰۲۶ ارمنستان، نقشی کلیدی در سازماندهی و حمایت از جبهه اپوزیسیون متمایل به روسیه ایفا کرده است.

ساموئل کاراپتیان در اکتبر ۱۹۶۵ در شهر «تاشیر» در شمال ارمنستان (که در آن زمان بخشی از اتحاد جماهیر شوروی بود) متولد شد. او تحصیلات خود را در رشته مهندسی مکانیک در دانشکده پلی‌تکنیک ایروان به پایان رساند. در اواخر دهه ۱۹۸۰ و با فروپاشی شوروی، او فعالیت‌های تجاری خود را از همان زادگاهش آغاز کرد و سپس مانند بسیاری از تجار آن دوره، برای توسعه فعالیت‌هایش به روسیه مهاجرت کرد.

کاراپتیان به عنوان مهم‌ترین پل ارتباطی میان کرملین (مسکو) و نخبگان سیاسی ارمنستان شناخته می‌شود. پس از انقلاب مخملی ۲۰۱۸ و روی کار آمدن نیکول پاشینیان، روابط کاراپتیان با دولت جدید با فراز و نشیب‌های زیادی همراه بود، اما با چرخش پاشینیان به سمت غرب، کاراپتیان عملا به یکی از وزنه‌های اصلی اپوزیسیون تبدیل شد.

دخالت‌های خارجی

ارمنستان زمین بازی جدید در روابط میان شرق و غرب است. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، کمتر از دو هفته مانده به انتخابات پارلمانی ارمنستان، در جریان توقفی کوتاه در فرودگاه ایروان، از نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، حمایت کرد. او خطاب به مقامات ارمنستان گفت شما در ارمنستان، در حال گشودن راه به‌سوی آینده‌ای روشن‌تر و مستقل‌تر برای کشورتان هستید.

این اظهارنظرها در شرایطی مطرح شد که مسکو مستقیما ایروان را تهدید کرده و دیمیتری پسکوف سخنگوی کرملین، هشدار داده بود که ارمنستان، که همچنان به واردات انرژی از روسیه وابسته است، در صورت فاصله گرفتن از مسکو ممکن است قیمت بسیار بسیار جذاب و فراتر از ترجیحی گاز روسیه را از دست بدهد. دولت ترامپ آماده است تا امتیازاتی که دولت‌های قبلی برای سپردن آنها به ارمنستان تردید داشتند، به آنها بدهد. ترام روبیو و ونس را مامور کرده تا نگذارند پاشینیان از حمایت واشنگتن ناامید شود.

در طرف دیگر مسکو قرار دارد که حاضر نیست ایروان را بیش از این از دست بدهد. بنا به نوشته بی‌بی‌سی گزارش مفصلی که اخیرا توسط سازمان دوسیه منتشر کرده و مدعی شده است که مشاوران سیاسی روس در کارزار انتخاباتی ارمنستان فعالیت دارند. در لفافه مسکو از  ساموئل کاراپتیان حمایت می‌کند. حمایت مردمی از کاراپتیان صفر نیست، اما آنقدر هم زیاد نیست که بتواند او را به پیروزی برساند. بر اساس نظرسنجی‌های مختلف، میزان حمایت از جریان او بین هفت تا چهارده درصد در نوسان است. چنین ارقامی برای کسب قدرت کافی نیست، با این‌حال مسکو سعی خود را می‌کند.