سهامداران غافلگیر شدند؛ علت توقف ناگهانی رشد بورس چیست؟

اقتصاد۲۴- پس از ۱۳روز صعود متوالی و ثبت رکورد‌های تاریخی در بورس تهران، بازار سهام سرانجام در برابر بازگشت ریسک‌های سیاسی عقب‌نشینی کرد. معاملات دیروز در حالی با فشار فروش و خروج سنگین پول حقیقی همراه شد که تنها یک‌روز قبل، فعالان بازار ادامه‌دار بودن روند صعودی بورس را محتمل می‌دانستند. عبور شاخص کل از سقف تاریخی، ورود نزدیک به ۵۰همت پول حقیقی طی روز‌های اخیر و صف‌های سنگین خرید این تصور را ایجاد کرده بود که بورس در حال آغاز یک موج صعودی جدید است؛ اما انتشار اخبار جدید و افزایش نگرانی‌ها نسبت به بازگشت تنش‌های سیاسی و نظامی، معادلات بازار را تغییر داد.

واقعیت آن است که بخش مهمی از رشد اخیر بورس بر پایه کاهش ریسک‌های سیاسی شکل گرفته بود. سرمایه‌گذاران در هفته‌های گذشته با این فرض که احتمال تشدید تنش‌ها کاهش یافته، به سمت دارایی‌های ریسکی حرکت کردند و بازار سهام را به‌عنوان گزینه‌ای ارزنده‌تر نسبت به سایر بازار‌ها برگزیدند. اما پس از بازگشت مجدد نگرانی‌ها، بخشی از همین نقدینگی در نخستین واکنش راه خروج را در پیش گرفت.

اما و اگر‌های فراز و فرود بورس

آیا ریزش شاخص‌های سهامی یک اصلاح موقت پس از رشد پرشتاب اخیر است یا آغاز موجی جدید از فشار فروش خواهد بود؟ پاسخ این سوال تا حد زیادی به تحولات سیاسی روز‌های آینده وابسته است. در سناریوی نخست، اگر تنش‌های اخیر محدود باقی بماند و اخبار منفی به درگیری گسترده‌تر منجر نشود، افت فعلی می‌تواند یک اصلاح طبیعی پس از جهش سنگین بازار تلقی شود. بسیاری از نماد‌ها پس از بازگشایی رشد‌های قابل‌توجهی را تجربه کرده‌اند و بخشی از سهامداران نیز به‌طور طبیعی در سطوح فعلی اقدام به شناسایی سود می‌کنند. در چنین شرایطی، بازار می‌تواند پس از چند روز نوسان و تخلیه هیجانات، بار دیگر به مسیر تعادل بازگردد.

سناریوی دوم، اما به تشدید نااطمینانی‌ها مربوط می‌شود. درصورتی‌که ریسک‌های سیاسی افزایش یابد و چشم‌انداز روشنی از کاهش تنش‌ها در دسترس نباشد، احتمال تداوم خروج پول از بازار سهام وجود خواهد داشت. تجربه نشان داده است که بورس تهران نسبت به اخبار سیاسی حساسیت بالایی دارد و در دوره‌های افزایش ریسک، سرمایه‌های خرد به سمت بازار‌هایی مانند طلا، ارز و صندوق‌های کم‌ریسک حرکت می‌کنند. در این حالت، فشار فروش می‌تواند برای چند روز یا حتی چند هفته در بازار باقی بماند.

در کنار این دو سناریو، احتمال دیگری نیز کارشناسان مطرح می‌کنند و این احتمال اعمال محدودیت‌های جدید یا حتی توقف معاملات در صورت بروز شرایط خاص است. هرچند در حال حاضر نمی‌توان با قطعیت درباره چنین تصمیمی اظهارنظر کرد، اما تجربه ماه‌های گذشته نشان داده که سیاستگذار در شرایط بحرانی ممکن است به سراغ ابزار‌های کنترلی برود. همین موضوع نیز به یکی از متغیر‌های مهم ذهنی برای معامله‌گران تبدیل شده است.

با این حال، تفاوت مهم شرایط فعلی با دوره‌های گذشته آن است که بازار از منظر بنیادی همچنان با متغیر‌های حمایتی مواجه است. رشد نرخ ارز، افزایش انتظارات تورمی، گزارش‌های مناسب بسیاری از شرکت‌ها و ارزندگی نسبی سهام همچنان عواملی هستند که می‌توانند در میان‌مدت از بازار حمایت کنند. به همین دلیل بخشی از فعالان بازار معتقدند، عقب‌نشینی دیروز بورس بعد از ۱۳روز رشد متوالی ماحصل افزایش ناگهانی ریسک‌های بیرونی است. از این رو مسیر روز‌های آینده بورس به تحولات سیاسی گره خورده است.

تالار شیشه‌ای در معرض خطر

اگر فضای مبهم حاکم بر وضعیت متغیر‌های اثرگذار بر بازار سهام کاهش یابد، بازار می‌تواند بار دیگر به متغیر‌های بنیادی بازگردد؛ اما در صورت تشدید تنش‌ها، هیجان و احتیاط همچنان بازیگر اصلی معاملات خواهند بود. فردین آقابزرگی، تحلیلگر بازار‌های مالی در گفت‌و‌گو با «دنیای‌اقتصاد» معتقد است که بورس تهران مجددا سیگنال‌های نااطمینانی را دریافت کرده و ممکن است به سرعت تغییر فاز دهد.

این کارشناس بازار سرمایه با اشاره به تحولات اخیر منطقه و اثرگذاری مستقیم آن بر رفتار معامله‌گران گفت: پس از ۱۳روز رشد متوالی بورس و در شرایطی که شاخص کل تا آستانه فتح قله تاریخی ۴.۵میلیون واحدی پیش رفت، بار دیگر متغیر ریسک سیاسی به کانون توجه بازار بازگشته است. البته باید توجه داشت که آنچه دیروز در بازار مشاهده می‌شود، واکنش به یک خبر یا یک اتفاق مقطعی نیست، بلکه بازتاب افزایش سطح نااطمینانی نسبت به آینده تحولات سیاسی و نظامی منطقه است.

او افزود: هنوز معلوم نیست درگیری‌ها به سرعت خاتمه پیدا کند و همه چیز به وضعیت عادی بازگردد؛ بنابراین تنش‌ها در سطوح مختلف ممکن است ادامه پیدا کند. مشابه چنین وضعیتی را در سال‌های گذشته در برخی کشور‌های منطقه مشاهده کرده‌ایم. جایی که هر از چندگاهی حملات و پاسخ‌هایی میان طرفین رد و بدل می‌شود؛ اما در عین حال جنگ تمام‌عیار نیز شکل نمی‌گیرد. از این رو بازار سرمایه نیز ناچار است خود را با چنین فضایی تطبیق دهد.

بیشتر بخوانید:سیگنال بزرگ به بورس؛ آیا رشد فراتورمی بازار سهام آغاز شده است؟

این تحلیلگر بازار سرمایه ادامه داد: در چنین شرایطی نمی‌توان انتظار داشت که بورس هر روز با صف‌های سنگین خرید همراه باشد. از سویی بازار پس از رشد بیش از ۲۰درصدی شاخص کل و حدود ۲۶درصدی شاخص هموزن در مدت کوتاهی، طبیعتا نیازمند استراحت و بازبینی انتظارات سرمایه‌گذاران است؛ بنابراین بخشی از افت‌های اخیر را باید در قالب اصلاح طبیعی بازار تحلیل کرد؛ اما بخش دیگر به افزایش ریسک‌های سیاسی بازمی‌گردد.

فردین آقابزرگی با اشاره به تفاوت شرایط شرکت‌های بورسی اظهار کرد: نکته مهم این است که همه صنایع و شرکت‌ها به یک اندازه از تحولات اخیر آسیب نمی‌بینند. در واقع بازار فعلی، بازار یکدست نیست. برخی شرکت‌ها وابستگی کمتری به واردات دارند، مواد اولیه خود را از داخل کشور تامین می‌کنند و محصولات آنها نیز در بازار داخلی با تقاضای مستمر مواجه است. در چنین فضایی حتی ممکن است برخی از این شرکت‌ها از محدود شدن رقابت خارجی یا کاهش واردات منتفع شوند و موقعیت بهتری نسبت به گذشته پیدا کنند.

او افزود:، اما بخشی از صنایع بزرگ بازار همچنان در شرایط مبهمی قرار دارند. هنوز تعداد قابل‌توجهی از شرکت‌های بزرگ، به‌ویژه در گروه پتروشیمی، با محدودیت‌ها و ابهاماتی مواجه هستند. حتی در روز‌های اخیر نیز اخباری درباره آسیب دیدن برخی تاسیسات و مراکز مرتبط با این صنعت منتشر شده است. همین موضوع باعث می‌شود سرمایه‌گذاران نتوانند با اطمینان درباره وضعیت سودآوری آینده این شرکت‌ها قضاوت کنند؛ بنابراین هرچه ابهامات پیرامون صنایع بزرگ‌تر افزایش یابد، بر روند کلی بازار نیز اثرگذار خواهد بود.

تعطیلی در کمین بورس است؟

به گفته این کارشناس، بخش مهمی از ارزش بورس تهران در اختیار شرکت‌های بزرگ کالایی، پتروشیمی و فلزی قرار دارد. اگرچه در هفته‌های اخیر برخی هلدینگ‌ها و نماد‌های مهم به تدریج بازگشایی شدند؛ اما وقوع تحولات جدید می‌تواند روند بازگشایی سایر نماد‌ها را با تاخیر مواجه کند. این مساله خود به عاملی برای افزایش احتیاط سرمایه‌گذاران تبدیل شده است.

این کارشناس در ادامه با اشاره به تجربه تعطیلی بازار سهام در دوره‌های گذشته گفت: به اعتقاد من یکی از مهم‌ترین ریسک‌هایی که اکنون ذهن فعالان بازار را درگیر کرده، نه خود جنگ یا تنش‌های نظامی، بلکه احتمال تصمیمات ناگهانی در حوزه معاملات است. تجربه نشان داده که توقف طولانی‌مدت معاملات می‌تواند آسیب روانی بسیار سنگینی به اعتماد سرمایه‌گذاران وارد کند. وقتی سرمایه‌گذار احساس کند در شرایط بحرانی امکان نقد کردن دارایی خود را ندارد، طبیعی است که در نخستین فرصت به سمت فروش حرکت کند.

او افزود: شاید برای بسیاری از فعالان بازار عجیب باشد؛ اما گاهی اثر روانی احتمال تعطیلی بورس از خود اتفاقات سیاسی نیز بیشتر است. ممکن است یک حادثه نظامی یا حمله محدود در کوتاه‌مدت اثر اقتصادی مستقیمی بر بخش بزرگی از شرکت‌ها نداشته باشد، اما نگرانی از بسته شدن بازار می‌تواند موجی از هیجان و فشار فروش ایجاد کند. به همین دلیل معتقدم یکی از مهم‌ترین وظایف سیاستگذار در شرایط فعلی حفظ جریان عادی معاملات و اطمینان‌بخشی به سرمایه‌گذاران است.

این کارشناس با اشاره به تجربه بورس‌های منطقه اظهار کرد: در بسیاری از کشور‌ها حتی در شرایط تنش‌های جدی امنیتی نیز بازار‌ها به فعالیت خود ادامه می‌دهند و نهایتا از ابزار‌هایی مانند توقف‌های کوتاه‌مدت یا محدودیت‌های موقت استفاده می‌شود. هدف اصلی آن است که فرآیند کشف قیمت مختل نشود. بازار سرمایه ذاتا برای مواجهه با ریسک طراحی شده و سرمایه‌گذاران باید امکان تصمیم‌گیری درباره دارایی‌های خود را داشته باشند.

این تحلیلگر در ادامه به جنبه‌های اقتصادی ماجرا پرداخت و گفت: از سوی دیگر نباید فراموش کرد که بسیاری از متغیر‌های اقتصادی ناشی از همین تحولات، در نهایت می‌توانند آثار متفاوتی بر شرکت‌های بورسی داشته باشند. افزایش نرخ ارز، رشد ارزش جایگزینی دارایی‌ها، افزایش قیمت محصولات و رشد درآمد ریالی شرکت‌های صادراتی از جمله عواملی هستند که ممکن است در میان‌مدت به بهبود سودآوری برخی صنایع منجر شوند.

او افزود: هرچه نرخ ارز افزایش پیدا کند، ارزش جایگزینی بسیاری از کارخانه‌ها و دارایی‌های بورسی نیز بالاتر می‌رود. همچنین شرکت‌هایی که صادرات دارند یا محصولات آنها متناسب با نرخ ارز قیمت‌گذاری می‌شود، در صورت تداوم فعالیت عملیاتی می‌توانند درآمد‌های بیشتری شناسایی کنند؛ بنابراین همه آثار اقتصادی تنش‌ها برای همه شرکت‌ها منفی نیست.

او در پایان تاکید کرد: در مقطع فعلی بازار سهام میان دو نیرو قرار گرفته است؛ از یک سو افزایش نااطمینانی‌های سیاسی و از سوی دیگر متغیر‌های اقتصادی که می‌توانند به نفع بخشی از شرکت‌ها عمل کنند. با این حال آنچه بر رفتار سرمایه‌گذاران اثر می‌گذارد، موضوع اعتماد و اطمینان از تداوم فعالیت عادی بازار است. اگر فعالان بازار مطمئن باشند که امکان معامله و نقدشوندگی دارایی‌هایشان حفظ خواهد شد، حتی در فضای پرریسک نیز رفتار‌ها منطقی‌تر خواهد بود. اما هرچه احتمال تصمیمات ناگهانی و محدودکننده بیشتر شود، زمینه برای شکل‌گیری صف‌های فروش و رفتار‌های هیجانی نیز افزایش پیدا می‌کند.