بریکس و اقتصاد ایران؛ چرا عضویت بهتنهایی برای جهش تجارت کافی نیست؟
اقتصاد۲۴- گروه بریکس که زمانی با هدف همافزایی میان قدرتهای اقتصادی نوظهور شکل گرفت، امروز با عضویت کشورهای جدیدی مثل ایران به یک بلوک اقتصادی ناهمگن، اما فوقالعاده بااهمیت تبدیل شده است.
پیوستن ایران به گروه «بریکس» در کنار سایر اعضای جدید، از نظر دیپلماسی اقتصادی و سیاست خارجی کشور اتفاق مهمی بود؛ بلوکی بینالمللی که با هدف تغییر در موازنه قدرت اقتصادی جهان و ایجاد جایگزینهای جدید در مبادلات تجاری شکل گرفته است. شاخصهای کلیدی اقتصادی این کشورها نشان میدهد که این گروه با وجود داشتن اهداف مشترک بینالمللی، تفاوتهای ساختاری، توانمندیهای ناهمگون و چالشهای اقتصادی کاملاً متفاوتی دارند. به طوری که میتوان کشورهای بریکس را به سه دسته تقسیم کرد: کشورهای با تولید ناخالص چند هزار میلیارد دلاری، کشورهای در حال رشد با ساختار باثبات، و اقتصادهایی که رشد اقتصادی پایینی دارند و تحت فشار تورم هستند.
گروه نخست؛ غولهای صنعتی
در دسته نخست، چین و هند قرار دارند که موتور پیشران تولید در بریکس به شمار میروند. چین با تولید ناخالص داخلی ۱۷،۷۰۰ میلیارد دلاری، سهم اعظم قدرت اقتصادی این بلوک را به تنهایی دوش میکشد و فاصله نجومی آن با سایر اعضا نشاندهنده قدرت بیچونوچرای اقتصادی آن است. اگرچه درآمد سرانه ۱۲،۵۰۰ دلاری چین، این کشور را همچنان در رده اقتصادهای با درآمد متوسط قرار میدهد، اما تورم ناچیز ۰.۲ درصدی و نرخ بیکاری ۵.۲ درصدی نشان از ثبات فوقالعاده و توان کنترلی بالای حکومت بر اقتصاد دارد.
در سوی دیگر، هند با تولید ناخالص داخلی ۳،۷۰۰ میلیارد دلاری دومین اقتصاد بزرگ بریکس است. نقطه قوت هند در رشد مداوم آن نهفته است، اما تولید ناخالص داخلی سرانه ۲،۶۰۰ دلاری و درآمد سرانه ۲،۵۴۰ دلاری نشان میدهد که ثروت این کشور به دلیل جمعیت بسیار زیاد هنوز به رفاه عمومی مردم تبدیل نشده و چالش اصلی هند تبدیل این حجم عظیم تولید به رفاه شهروندان است.
گروه دوم؛ کشورهای با درآمد سرانه بالا
در بخش میانی این جدول، کشورهایی مانند برزیل، روسیه و امارات متحده عربی قرار دارند که پایه اصلی اقتصادشان بر تولید منابع طبیعی، انرژی و خدمات استوار است. برزیل و روسیه با حجم تولید ناخالص داخلی به ترتیب ۲،۱۰۰ و ۲،۰۰۰ میلیارد دلار، از نظر ابعاد اقتصادی شباهت زیادی به یکدیگر دارند. برزیل با نرخ تورم کنترلشده ۴ درصدی و بیکاری ۷.۵ درصدی، وضعیتی نسبتاً پایدار در مقایسه با همسایگان آمریکای لاتین خود دارد و درآمد سرانه ۹،۰۷۰ دلاری آن نشاندهنده سطح رفاه متوسط شهروندانش است. در مقابل، روسیه با وجود شرایط پیچیده بینالمللی -مثل جنگ و تحریم- و تورم ۷.۴ درصدی، توانسته نرخ بیکاری خود را در سطح پایین ۳ درصد نگه دارد و درآمد سرانه ۱۲،۸۳۰ دلاری شهروندانش حتی اندکی از چین بالاتر است که این امر از گستردگی زیرساختها و منابع درآمدی آن حکایت دارد.
اما متفاوتترین بازیگر این گروه امارات متحده عربی است؛ کشوری که اگرچه با تولید ناخالص داخلی ۵۰۴ میلیارد دلاری از نظر حجم کلی اقتصاد بسیار کوچکتر از غولهایی مانند چین و هند است، اما با ثبت سرانه تولید ۵۲،۶۰۰ دلار و درآمد سرانه ۴۸،۹۵۰ دلار، با فاصله زیاد مرفهترین و ثروتمندترین شهروندان را در کل گروه بریکس دارد. امارات با تورم پایین ۳.۱ درصدی و بیکاری ۲.۷ درصدی، مدلی موفق از تبدیل ثروت نفتی به تجارت پایدار و خدمات پیشرفته را ارائه داده است.
بیشنر بخوانید:سفر پزشکیان به هند؛ ایران در بریکس به دنبال چیست؟ از ارزهای ملی تا مسیرهای انرژی
رهبران بریکس در نشست ۲۰۲۴، از راست به چپ: مائورو ویرا (برزیل)، مسعود پزشکیان (ایران)، محمد بن زاید (امارات متحده عربی)، نارندرا مودی (هند)، ولادیمیر پوتین (روسیه)، شی جین پینگ (چین)، سیریل رامافوسا (آفریقای جنوبی)، عبدالفتاح سیسی (مصر) و اَبی احمد (اتیوپی)
دسته سوم؛ کشورهای در حال توسعه
در نهایت، بخش دیگری از اعضای بریکس شامل کشورهایی مانند ایران، مصر، آفریقای جنوبی و اتیوپی میشود که هر یک به نوعی با چالشهای ساختاری عمیق، تورمهای بالا یا بیکاری مزمن دستوپنجه نرم میکنند. ایران و مصر با ابعاد اقتصادی بسیار نزدیک به هم -ایران ۴۰۰ میلیارد دلار و مصر ۳۹۵ میلیارد دلار- وضعیت اقتصادی مشابهی دارند. هر دو کشور با تورمهای بالا (ایران ۶۵ تا ۷۰ درصد و مصر ۳۳.۷ درصد) مواجه هستند که توان خرید شهروندان را به شدت کاهش داده است. این تورم بالا در کنار درآمد سرانه حدود ۴،۶۸۰ دلاری برای ایران و ۴،۱۰۰ دلاری برای مصر، فشار اقتصادی مضاعفی را بر مردم عادی وارد میکند، هرچند نرخ بیکاری مصر با ۷ درصد وضعیت بهتری نسبت به بیکاری ۸.۹ درصدی ایران دارد.
آفریقای جنوبی نیز وضعیت پیچیده و مختص به خود را دارد؛ این کشور با تولید ناخالص داخلی ۳۸۰ میلیارد دلار و سرانه ۶،۷۰۰ دلار، اقتصاد متوسطی دارد، اما نرخ بیکاری فوقالعاده بالای ۳۲.۱ درصدی، بزرگترین چالش اجتماعی و اقتصادی آن محسوب میشود که نشاندهنده ناتوانی بازار کار در جذب نیروهای جوان است. در انتهای این طیف، اتیوپی با تولید ناخالص داخلی ۱۶۰ میلیارد دلار، درآمد سرانه ۱،۱۵۰ دلار و تورم ۲۹.۲ درصدی قرار دارد که ضعیفترین اقتصاد گروه را تشکیل میدهد و برای ارتقای سطح زندگی مردم خود راه طولانی و سختی در پیش دارد.
چشم انداز ایران در بریکس
حضور ایران در گروه بریکس گام مهمی برای خروج از انزوای بینالمللی و باز کردن کانالهای جدید تجاری به ویژه با قدرتهایی نظیر چین، هند و روسیه است. با این حال، دادههای اقتصادی نشان میدهد که دیپلماسی فعال منطقهای به تنهایی برای رشد اقتصاد کافی نیست. تا زمانی که چالشهای ساختاری داخلی مانند نرخ تورم بالا مهار نشوند و توان خرید و درآمد سرانه شهروندان ترمیم نگردد، بستر لازم برای جذب سرمایهگذاری و بهرهبرداری مناسب از بازار بزرگ بریکس مهیا نخواهد شد. در واقع، عضویت در بریکس یک «فرصت» است، اما تبدیل این فرصت به «رفاه» ملموس برای مردم ایران، نیازمند اصلاحات جدی اقتصادی در داخل و همراستاسازی توان تولیدی کشور با استانداردهای این بلوک نوظهور جهانی خواهد بود.
