یک کرسی، ۱۲۰ همت؟ نهادهای نظارتی و سازمان بورس به معامله نجومی «فارس» و «تابان» ورود میکنند؟
اقتصاد۲۴- همزمان، عصر ایران در گزارش امروز ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ با انتشار یادداشتی از احمد جانجان کارشناس بازار سرمایه نوشت: میان مجموعههای مرتبط با صندوق بازنشستگی صنعت نفت و ساتا توافقی برای جابهجایی حدود ۳.۷۱ درصد سهام «فارس» در برابر حدود ۱۳.۵ درصد سهام گروه پتروشیمی تابان فردا و ارزشی در حدود ۱۲۰ همت شکل گرفته است. اگر این ادعا درست باشد، پرسش اصلی سیاسی نیست؛ اقتصادی است: مبنای ارزشگذاری این دو بلوک چه بوده است؟
آنچه دادههای تابلو میگویند
پاندابورس در تحلیل بنیادی فارس در تاریخ اطلاعات ۲۹ شهریور ۱۴۰۵، ارزش بازار این شرکت را ۱٬۵۶۰ همت اعلام کرده است. تیندکس نیز در ۳۱ شهریور ارزش بازار فارس را حدود ۱٬۶۰۲ همت نشان میدهد. با عدد حوالی ۱٬۵۶۰ همت که در گزارش عصر ایران هم مبنا قرار گرفته، ارزش روز ۳.۷۱ درصد سهام فارس حدود ۵۸ همت میشود.
دیتابورس ارزش بازار تابان را ۵۷۸ همت ثبت کرده است؛ قیمت سهم در آخرین روز معاملاتی ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ معادل ۱٬۹۲۷ تومان و تعداد سهام شرکت ۳۰۰ میلیارد سهم بوده است. در نتیجه ۱۳.۵ درصد تابان حدود ۷۸ همت ارزش تابلویی دارد.
اگر رقم ۱۲۰ همت را به ۳.۷۱ درصد فارس نسبت دهیم، ارزش کل فارس حدود ۳٬۲۳۴ همت فرض میشود؛ یعنی تقریباً دو برابر ارزش روز بازار. عدد ۱۲۰ همت با ارزش تابلویی هیچکدام از دو بلوک همخوان نیست: از ارزش روز ۳.۷۱ درصد فارس حدود دو برابر بزرگتر است و از ارزش روز ۱۳.۵ درصد تابان نیز فاصله معناداری دارد.
این محاسبه بهتنهایی ثابت نمیکند معامله ناعادلانه بوده است. در معاملات بلوکی، قیمت تابلو نقطه شروع است نه نقطه پایان. ارزشگذاری میتواند بر پایه NAV، داراییهای غیربورسی، بدهیها، پرمیوم کنترلی یا حق رأی انجام شود. اما دقیقاً به همین دلیل، عدد ۱۲۰ همت بدون انتشار مبنا، خودش به ابهام تبدیل میشود.
سابقه پرمیوم در همین سهم
بازار سرمایه ایران با پرمیوم سنگین روی بلوک فارس غریبه نیست. بورس۲۴ و نبض بورس در آبان ۱۴۰۱ گزارش کردند بلوک ۱۲ درصدی فارس متعلق به دولت، در رقابتی میان اهداف و پالایش نفت تهران با نرخ ۱۸۵۱ تومان معامله شد؛ در حالی که قیمت تابلو همان روز حدود ۶۴۷ تومان بود. ارزش آن معامله ۱۰۸.۷ همت اعلام شد. سازمان خصوصیسازی نیز همان زمان این معامله را بزرگترین خصوصیسازی کشور خواند.
سعید درخشانی، کارشناس بازار سرمایه، در گفتوگو با فردای اقتصاد همان مقطع توضیح داد که قیمت بلوک لزوماً از تابلو تبعیت نمیکند و فروشنده به ارزش جایگزینی، جریان نقدی و پروژههای در دست اجرا نگاه میکند، نه به نوسان روزانه خرد. اسماعیل غلامی، معاون پیشین قیمتگذاری سازمان خصوصیسازی، نیز در گفتوگو با خبرگزاری مهر گفته بود در رویههای رایج، برای هر کرسی مدیریتی اغلب حدود ۳۰ درصد اضافه ارزش نسبت به تابلو در نظر گرفته میشود؛ اما اگر بلوک واقعاً کنترلی باشد، مدل ارزشگذاری باید صریحاً اعلام شود.
بیشتر بخوانید:ارسال اطلاعات دارایی سهامداران به شرکتهای «تدبیر و رایان همافزا» / مشکل بهروزرسانی دارایی سهامداران برطرف شد
نکته تاریخی مهمتر را رئیس هیئترئیسه صندوقهای بازنشستگی صنعت نفت، سخاوت اسدی، در مرداد ۱۴۰۵ به خبرگزاری میزان و پایگاه اطلاعرسانی صندوق نفت گفت: همان خرید ۱۲ درصدی بعداً بهعنوان منبع زیان بیش از ۱۰۰ همتی روایت شد؛ با این استدلال که سهام با شرط کرسی مدیریتی و چند برابر قیمت روز خریده شد، اما تعهد واگذاری کرسی عملی نشد. انرژی پرس نیز پیشتر از قول حمیدرضا عراقی، عضو هیأترئیسه صندوق نفت، نوشته بود قیمت نهایی آن خرید به حدود ۱۴۷ همت رسیده و ارزش روز سهام بعداً تا نزدیک نصف قیمت خرید افت کرده است. این سابقه نشان میدهد ابهام امروز تکرار یک الگوی قدیمی است: پرمیوم کنترل بدون سند شفاف، بعداً به دعوای ذینفعان تبدیل میشود.
تابان چه قیمتی دارد و فارس چه نسبتی با داراییهایش؟
تابان فردا تازه وارد بازار شده است. اقتصادآنلاین در پوشش نشست معارفه شهریور ۱۴۰۵ نوشتند خالص ارزش داراییهای تابان حدود ۹۶۰ تا ۹۶۵ همت اعلام شد و ارزش عرضه با نسبت حدود ۵۰ درصد P/NAV در محدوده ۴۸۰ همت برآورد گردید.
محمدمهدی مؤمنزاده، مدیرعامل گروه توسعه مالی مهرآیندگان، در نشست معارفه نسبت P/NAV تابان را حدود ۴۰ درصد و میانگین هلدینگهای مشابه را حدود ۶۵ درصد اعلام کرد؛ در همان مقایسه، نسبت فارس حدود ۷۵ درصد ذکر شد. بورس۲۴ همچنین گزارش کرد ارزش پرتفوی بورسی تابان در محاسبات ۴ شهریور حدود ۵۲۰ همت برآورد شده؛ رقمی که بهتنهایی از ارزش بازار عرضه اولیه بالاتر بود.
حسن جلیلزاده، تحلیلگر بازار سرمایه، در گفتوگو با شهر بورس ارزش کل تابان را بر مبنای یک معامله ۵ درصدی حدود ۵۵۰ همت برآورد کرد و گفت حدود ۷۰ درصد NAV تابان به هلدینگ فارس و پتروپالایش کنگان وابسته است؛ سهم فارس از پرتفوی بورسی تابان نیز حدود ۶۲ درصد عنوان شد.
این وابستگی متقابل اهمیت دارد: معاوضه فارس و تابان، تا حدی معاوضه یک دارایی با داراییای است که خودش عمدتاً از همان فارس تشکیل شده است. در چنین ساختاری، بدون افشای روش ارزشگذاری، خطر محاسبه مضاعف یا انتقال خاموش حق کنترل وجود دارد.
احمد جانجان کارشناس بازار سرمایه با بیان سابقهای از ۲ شرکت نوشته: با یک محاسبه ساده، ارزش ۱۲۰ همتی برای ۳.۷۱ درصد «فارس»، ارزش کل «فارس» را حدود ۳۲۳۴ همت فرض میکند؛ در حالی که ارزش بازار «فارس» در حوالی همین مقطع حدود ۱۵۶۰ همت بوده است. به بیان دیگر، عدد ۱۲۰ همت تقریبا دو برابر ارزش روز بازار ۳.۷۱ درصد «فارس» است؛ چرا که ارزش روز این بلوک حدود ۵۸ همت میشود.
از طرف دیگر، ارزش بازار «تابان» در همین مقطع حدود ۵۷۸ همت بوده که ۱۳.۵ درصد آن حدود ۷۸ همت میشود؛ بنابراین در قیمتهای بازار، ارزش ۱۳.۵ درصد «تابان» از ۳.۷۱ درصد «فارس» بیشتر است؛ اما عدد ۱۲۰ همت برای این جابهجایی با ارزش تابلو هیچکدام از دو طرف تطابق ندارد.
شش پرسشی که درباره معامله فارس و تابان باید روی کدال پاسخ بگیرد
۱. فروشنده و خریدار هر بلوک دقیقاً چه شخصیت حقوقی بودهاند؟
۲. ارزشگذاری بر چه مبنایی انجام شده؛ قیمت بازار، NAV، ارزش جایگزینی یا کارشناسی مستقل؟
۳. پرمیوم یا تخفیف بابت حق کنترل، حق رأی و کرسی مدیریتی چند درصد بوده است؟
۴. تاریخ مبنای ارزشگذاری چه روزی بوده و قیمت تابلو در همان روز چقدر بوده است؟
۵. آیا معامله به تأیید ارکان قانونی ذیربط، از جمله سازمان بورس و ارکان نظارتی صندوقها، رسیده است؟
۶. عدد ۱۲۰ همت دقیقاً ارزش کدام بخش معامله است و مستند محاسبه آن چیست؟
این پرسشها وقتی سنگینتر میشوند که طرفهای احتمالی معامله، صندوقهای بازنشستگی باشند. دارایی این نهادها امانت ذینفعان است، نه ابزار جابهجایی کرسی. فارس هم یکی از بزرگترین شرکتهای بازار سرمایه است؛ هر معامله بلوکی روی آن، قیمتگذاری کل صنعت پتروشیمی را تحت تأثیر قرار میدهد.
ورود دستگاههای نظارتی و سازمان بورس به معامله مشکوک فارس و تابان
مسئله این نیست که چه مجموعهای سه کرسی گرفت. مسئله این است که برای گرفتن آن کرسی، دقیقاً چه داراییهایی و با چه ارزشی جابهجا شده است. در بازار سرمایه، شفافیت پاسخ به ابهام است؛ نه تکذیب ابهام.
باید منتظر ماند و دید دستگاه نظارتی سازمان بورس در این معامله غیر شفاف که حاصل جلسات پشت درهای بسته است این معامله نجومی را ابطال میکند؟ آیا سازمانهای نظارتی مانند سازمان بازرسی کل کشور و دیوان محاسبات به این معامله مشکوک ورود میکنند؟
