سرب و کادمیوم در پودر پروتئین؛ چطور مکمل بدنسازی ایمن انتخاب کنیم؟
اقتصاد۲۴- پودر پروتئین یکی از محبوب‌ترین مکمل‌های غذایی در میان ورزشکاران، بدنسازان و افرادی است که می‌خواهند عضله سازی کنند یا پروتئین بیشتری در رژیم غذایی خود بگنجانند. این محصولات به دلیل سهولت مصرف و کمک به تامین پروتئین روزانه، جایگاه ویژه‌ای در برنامه غذایی بسیاری از افراد پیدا کرده‌اند. اما گزارشی درباره آلودگی برخی از این مکمل‌ها به فلزات سنگین، پرسش مهمی را مطرح کرده است: آیا پودرهای پروتئینی همیشه به همان اندازه‌ای که تصور می‌کنیم سالم و ایمن هستند؟
گزارشی از سازمان غیرانتفاعی Clean Label Project نشان می‌دهد که بخشی از پودرهای پروتئینی موجود در بازار آمریکا حاوی مقادیر قابل توجهی از فلزات سنگین، به ویژه سرب و کادمیوم، بوده‌اند. این یافته‌ها به معنای خطرناک بودن تمام مکمل‌های پروتئینی نیستند، اما اهمیت بررسی کیفیت محصولات و آگاهی از ترکیبات احتمالی آن‌ها را یادآوری می‌کنند.
بررسی ۱۶۰ محصول پروتئینی چه چیزی را نشان داد؟
در این بررسی که نتایج آن در ژانویه ۲۰۲۵ منتشر شد، پژوهشگران ۱۶۰ محصول از ۷۰ برند پرطرفدار پودر پروتئین را خریداری کردند و نمونه‌ها را برای بررسی آلودگی‌های مختلف به یک آزمایشگاه مستقل فرستادند. در مجموع، نزدیک به ۳۶ هزار اندازه گیری برای شناسایی ۲۵۸ آلاینده احتمالی انجام شد؛ از جمله فلزات سنگین، مواد شیمیایی موسوم به فتالات ها، ترکیبات PFAS و مواد بیسفنولی مانند BPA و BPS.
مهم‌ترین یافته این گزارش آن بود که ۴۷ درصد محصولات آزمایش شده از دست کم یکی از حدود یا معیارهای ایمنی مورد استفاده در این بررسی، از جمله معیارهای قانون ۶۵ کالیفرنیا، فراتر رفته بودند. همچنین بیش از یک پنجم نمونه‌ها از برخی آستانه‌های مورد اشاره در این گزارش بیش از دو برابر بالاتر بودند.
البته یک نکته مهم وجود دارد: این ارقام به تنهایی نشان نمی‌دهند که مصرف کنندگان این محصولات حتما دچار مسمومیت می‌شوند. قانون ۶۵ کالیفرنیا برای برخی مواد شیمیایی، آستانه‌هایی با هدف هشدار درباره مواجهه‌های بالقوه زیان آور تعیین کرده است. عبور از این آستانه‌ها را نباید بدون در نظر گرفتن مقدار واقعی آلودگی، میزان مصرف و مدت مواجهه، معادل اثبات آسیب قطعی به سلامت دانست.
کدام پودرهای پروتئینی آلودگی بیشتری داشتند؟
بر اساس نتایج گزارش، میزان آلودگی در همه محصولات یکسان نبود و برخی گروه‌ها وضعیت نامطلوب تری داشتند.
پودرهای پروتئینی گیاهی: در این بررسی، محصولات گیاهی به طور میانگین سرب بیشتری نسبت به نمونه‌های مبتنی بر پروتئین آب پنیر (وی) داشتند. این موضوع می‌تواند با جذب آلاینده‌ها از خاک و آب مورد استفاده برای پرورش گیاهان مرتبط باشد؛ هرچند میزان آلودگی به مواد اولیه، محل تولید و فرایند‌های ساخت نیز بستگی دارد.
محصولات ارگانیک: برخلاف تصوری که ممکن است از برچسب ارگانیک وجود داشته باشد، محصولات ارگانیک بررسی شده به طور میانگین حدود سه برابر سرب و دو برابر کادمیوم بیشتری نسبت به محصولات غیرارگانیک داشتند. این نتیجه به معنای ناسالم بودن همه محصولات ارگانیک نیست؛ بلکه نشان می‌دهد روش تولید ارگانیک به تنهایی تضمین نمی‌کند که محصول از فلزات سنگین عاری باشد.
پودرهای با طعم شکلات: این گروه نیز توجه پژوهشگران را جلب کرد. طبق گزارش، برخی پودرهای شکلاتی تا ۱۱۰ برابر بیشتر از نمونه‌های وانیلی کادمیوم داشتند. کاکائو می‌تواند یکی از منابع ورود کادمیوم به مواد غذایی باشد، زیرا گیاه کاکائو قادر است این فلز را از خاک جذب کند. بااین حال، اختلاف گزارش شده مربوط به محصولات آزمایش شده است و نباید آن را به تمام پودرهای پروتئینی شکلاتی تعمیم داد.
در مجموع، این یافته‌ها نشان می‌دهند که انتخاب محصول صرفا بر اساس طعم، قیمت، نوع پروتئین یا برچسب ارگانیک کافی نیست و اطلاعات مربوط به آزمایش‌های کنترل کیفیت نیز اهمیت دارد.
سرب و کادمیوم چه خطراتی برای سلامتی دارند؟
سرب و کادمیوم از فلزات سنگینی هستند که مواجهه طولانی مدت با آن‌ها می‌تواند به سلامت انسان آسیب برساند. شدت خطر به میزان ورود این مواد به بدن، مدت مواجهه و عوامل فردی بستگی دارد.
سرب می‌تواند بر سیستم عصبی و مغز تاثیر بگذارد و برای کودکان، به ویژه در دوران رشد، نگران کننده‌تر است. مواجهه با این فلز ممکن است با مشکلات رشد عصبی، اختلال در یادگیری و کاهش توانایی‌های شناختی ارتباط داشته باشد. در بزرگسالان نیز مواجهه طولانی مدت با سرب می‌تواند به مشکلاتی مانند افزایش فشار خون و آسیب کلیوی منجر شود.
بیشتر بخوانید:چرا صبح‌ها با لب‌های متورم از خواب بیدار می‌شویم؟
کادمیوم نیز در صورت مواجهه مزمن می‌تواند در بدن تجمع پیدا کند و به ویژه کلیه‌ها و استخوان‌ها را تحت تاثیر قرار دهد. این فلز همچنین در گروه مواد سرطان زای شناخته شده برای انسان قرار دارد؛ البته خطر آن به میزان و مسیر مواجهه بستگی دارد.
نکته مهم این است که وجود مقادیر قابل اندازه گیری از یک فلز در محصول، به خودی خود مشخص نمی‌کند چه میزان خطر متوجه مصرف کننده است. برای ارزیابی دقیق تر، باید مقدار فلز در هر وعده مصرفی و میزان دریافت آن از سایر منابع غذایی نیز مشخص باشد.
آیا گزارش منتشر شده ایراد‌هایی دارد؟
با وجود اهمیت موضوع، گزارش Clean Label Project با انتقاد‌هایی نیز روبه رو شده است. یکی از مهم‌ترین ایراد‌های مطرح شده، منتشر نشدن نام دقیق محصولات آزمایش شده و مقادیر مشخص سرب و کادمیوم در هر نمونه است.
به گفته برخی متخصصان، بدون اطلاع از غلظت واقعی فلزات در محصولات، نمی‌توان میزان مواجهه مصرف کننده را به دقت محاسبه کرد یا درباره خطر مصرف یک محصول مشخص نتیجه گیری قطعی داشت. به عنوان نمونه، فراتر رفتن از یک آستانه هشدار، بسته به مقدار مصرف و سطح واقعی آلودگی، می‌تواند پیامدهای متفاوتی داشته باشد.
نمایندگان شورای تغذیه مسئولانه آمریکا (CRN)، تشکل فعال در صنعت مکمل‌های غذایی، نیز معتقدند که چنین گزارش‌هایی باید اطلاعات کافی برای تفسیر علمی نتایج در اختیار مصرف کنندگان قرار دهند. آن‌ها همچنین به این نکته اشاره کرده‌اند که Clean Label Project برای برخی محصولات، خدمات آزمایش و گواهی نامه ارائه می‌کند؛ موضوعی که از نظر منتقدان می‌تواند پرسش‌هایی درباره مدل درآمدی این سازمان ایجاد کند.
در مقابل، مسئولان Clean Label Project تاکید کرده‌اند که هدف آن‌ها افزایش آگاهی عمومی، بهبود شفافیت و تشویق تولیدکنندگان به کنترل دقیق‌تر آلاینده هاست و شرکت در برنامه گواهی نامه این سازمان اختیاری است.
از این رو، بهتر است یافته‌های این گزارش را جدی بگیریم، اما آن‌ها را به عنوان ارزیابی قطعی خطر تمام محصولات موجود در بازار در نظر نگیریم. این پژوهش یک بررسی از محصولات منتخب بازار است و نتایج آن لزوما وضعیت تمام برندها، همه سری‌های تولید یا محصولات فروخته شده در کشور‌های دیگر را نشان نمی‌دهد.
آیا باید مصرف پودر پروتئین را متوقف کنیم؟
پاسخ کوتاه این است که لزوما نیازی به کنار گذاشتن تمام مکمل‌های پروتئینی نیست. متخصصان درباره ضرورت توجه به آلودگی‌های احتمالی اتفاق نظر دارند، اما میزان نگرانی درباره مصرف کنندگان مختلف یکسان نیست.
برای فردی که گهگاه از پودر پروتئین استفاده می‌کند، نمی‌توان صرفا بر اساس این گزارش نتیجه گرفت که در معرض خطر جدی قرار دارد. در مقابل، افرادی که هر روز چند وعده از این مکمل‌ها مصرف می‌کنند، بهتر است به کیفیت محصول و احتمال دریافت مداوم آلاینده‌ها توجه بیشتری داشته باشند.
اگر قصد خرید پودر پروتئین دارید، بهتر است محصولاتی را انتخاب کنید که آزمایش‌های مستقل و قابل راستی آزمایی برای بررسی فلزات سنگین انجام داده‌اند. گواهی‌هایی مانند NSF Certified for Sport می‌توانند برای ارزیابی برخی جنبه‌های کیفیت و ایمنی محصول مفید باشند؛ با این وجود، باید بررسی کرد که آزمایش مورد نظر واقعا فلزات سنگین را پوشش می‌دهد یا خیر. صرف وجود عبارت‌هایی مانند «آزمایش شده» یا «طبیعی» روی بسته بندی، به تنهایی تضمین کننده نبود آلودگی نیست.
همچنین بهتر است در صورت امکان، از تولیدکننده درباره نتایج آزمایش محصول و مقدار سرب، کادمیوم و سایر فلزات سنگین در هر وعده پرسش کنید. گزارش آزمایشگاهی معتبر که نام آزمایشگاه، محصول و حدود اندازه گیری را مشخص کرده باشد، اطلاعات کاربردی تری از یک ادعای تبلیغاتی کلی ارائه می‌دهد.
آیا می‌توان پروتئین مورد نیاز بدن را از غذا تامین کرد؟
برای بسیاری از افراد، بله. پودر پروتئین می‌تواند راهی آسان برای تکمیل رژیم غذایی باشد، اما برای همه ضروری نیست. تخم مرغ، ماهی، گوشت کم چرب، لبنیات، حبوبات، سویا و مغز‌ها از جمله منابع غذایی پروتئین هستند که می‌توانند بخش مهمی از نیاز روزانه بدن را تامین کنند.
انتخاب غذا‌های کامل و متنوع به افراد کمک می‌کند افزون بر پروتئین، مواد مغذی دیگری نیز دریافت کنند. البته این به معنای عاری بودن تمام غذا‌های معمولی از فلزات سنگین نیست؛ آلاینده‌ها ممکن است در مواد غذایی مختلف نیز وجود داشته باشند. مزیت اصلی این رویکرد آن است که در بسیاری از موارد می‌توان بدون اتکای مداوم به مکمل ها، نیاز پروتئینی را از طریق یک رژیم غذایی متعادل برطرف کرد.
اگر به دلیل شرایط پزشکی، محدودیت غذایی یا تمرینات ورزشی سنگین به مکمل نیاز دارید، بهتر است انتخاب محصول را با توجه به نیاز واقعی بدن و کیفیت قابل اثبات آن انجام دهید.
یافته‌های جدیدتر چه می‌گویند؟
پس از انتشار گزارش Clean Label Project، بررسی دیگری نیز توجه‌ها را به آلودگی فلزات سنگین در مکمل‌های پروتئینی جلب کرد. نشریه مستقل Consumer Reports در اکتبر ۲۰۲۵ نتایج آزمایش ۲۳ پودر پروتئین و نوشیدنی آماده مصرف را منتشر کرد. در این بررسی، بیش از دو سوم محصولات در هر وعده سربی بیشتر از سطحی داشتند که کارشناسان این نشریه برای دریافت روزانه نگران کننده می‌دانند؛ هرچند این معیار به تنهایی معادل یک حد قانونی یا اثبات آسیب قطعی نیست.
در ژانویه ۲۰۲۶، کانسیومر ریپورتس پنج پودر پروتئینی دیگر را نیز آزمایش کرد. نتایج نشان داد که هر پنج محصول سرب کمتری نسبت به بسیاری از نمونه‌های بررسی قبلی داشتند؛ چهار محصول پایین‌تر از معیار روزانه این نشریه قرار گرفتند و میزان سرب در محصول پنجم اندکی بالاتر بود. این یافته مهم است، زیرا نشان می‌دهد آلودگی بالا اجتناب ناپذیر نیست و تولید محصولاتی با آلودگی کمتر امکان پذیر است.
این نتایج جدیدتر، در کنار گزارش سال ۲۰۲۵، یک پیام روشن دارند: میزان آلودگی می‌تواند از محصولی به محصول دیگر تفاوت چشمگیری داشته باشد؛ از این رو، نمی‌توان همه پودرهای پروتئینی را در یک گروه قرار داد. با این وجود، نتایج آزمایش چند محصول محدود نیز برای تعیین ایمنی تمام برندها و سری‌های تولید کافی نیست.
در نهایت، چقدر باید نگران باشیم؟
گزارش Clean Label Project یادآوری می‌کند که مکمل‌های پروتئینی نیز مانند سایر محصولات غذایی ممکن است با آلاینده‌های محیطی رو به رو باشند. یافته‌های این بررسی، به ویژه درباره برخی محصولات گیاهی، ارگانیک و شکلاتی، اهمیت کنترل کیفیت و شفافیت تولیدکنندگان را برجسته می‌کند؛ اما به تنهایی ثابت نمی‌کند که مصرف همه پودرهای پروتئینی خطرناک است.
بهترین رویکرد، نه ترسیدن از تمام مکمل‌ها و نه نادیده گرفتن نتایج آزمایش هاست. انتخاب محصولات دارای آزمایش‌های مستقل معتبر، پرهیز از مصرف غیرضروری مکمل‌ها و تأمین بخش عمده پروتئین از یک رژیم غذایی متنوع، راهکار‌هایی منطقی برای کاهش مواجهه احتمالی با آلاینده‌ها هستند.
اطلاعات موجود در این مطلب تنها برای افزایش آگاهی ارائه شده‌اند و جایگزین مشاوره یا درمان پزشکی نیستند. حتما قبل از هرگونه اقدامی با پزشک مشورت کنید، به ویژه اگر بیماری خاصی دارید یا دارو مصرف می‌کنید
