خشکسالی ایران و ال‌نینو؛ چرا این پدیده مشکل کم‌آبی را حل نمی‌کند؟
اقتصاد۲۴- عیسی بزرگ‌زاده، سخنگوی صنعت آب کشور با تشریح آخرین وضعیت بارش‌ها، ذخایر سدها، حقابه هیرمند، فرونشست زمین، هدررفت آب شهری و برنامه‌های وزارت نیرو برای مدیریت منابع آبی کشور، تأکید کرد که قضاوت درباره وضعیت سال آبی جدید در روز‌های ابتدایی آن زود است و مدیریت مصرف آب همچنان ضرورتی جدی به شمار می‌رود.
او با اشاره به اینکه سال آبی از اول مهر آغاز می‌شود و تا پایان شهریور سال بعد ادامه دارد، اظهار کرد: اطلاعات مربوط به ۲۶ روز نخست سال آبی، اگرچه می‌تواند صحیح و معتبر باشد، اما نمایانگر وضعیت کل سال آبی نیست و نمی‌توان بر اساس یک دوره کوتاه‌مدت، نتیجه‌گیری‌های کلان انجام داد. معمولاً پس از پشت سر گذاشتن پاییز و ورود به نیمه‌های زمستان، امکان ارزیابی دقیق‌تری از وضعیت بارش‌ها فراهم می‌شود.
بارش کشور در ۲۶ روز نخست سال آبی حدود ۶ میلی‌متر بود
بزرگ‌زاده با بیان اینکه میزان بارش کشور از ابتدای سال آبی تا حدود ۲۵ یا ۲۶ مهر به حدود ۶ میلی‌متر رسیده است، گفت: این میزان تقریباً در محدوده‌ای قرار دارد که برای این مقطع زمانی انتظار می‌رود، اما وضعیت استان‌ها متفاوت است؛ استان‌های خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان، قم، کرمان، سمنان، گیلان، تهران، مرکزی، مازندران، یزد و خراسان رضوی تاکنون بارش مورد انتظار خود را دریافت نکرده‌اند و نسبت به آمار بلندمدت ۵۸ ساله با فاصله مواجه هستند. با این حال، برای قضاوت درباره وضعیت بارش این استان‌ها و کل کشور هنوز زود است و باید منتظر ماند تا شرایط جوی در روز‌های آینده مشخص شود.
پرشدگی سدهای کشور ۴۴ درصد و سدهای تهران ۲۰ درصد است
سخنگوی صنعت آب کشور درباره آخرین وضعیت ذخایر سدها اظهار کرد: در حال حاضر درصد پرشدگی سدهای کشور حدود ۴۴ درصد است که به‌صورت نسبی برای این مقطع از سال وضعیت قابل‌قبولی محسوب می‌شود؛ پاییز معمولاً دوره پایانی تخلیه مخازن سدهاست و آبگیری سدها غالباً از اوایل یا نیمه‌های زمستان آغاز می‌شود؛ البته اگر پاییز پربارشی داشته باشیم، ممکن است آبگیری از همین فصل نیز شروع شود. این روند معمولاً تا فصل بهار ادامه پیدا می‌کند و پس از آن، در اواخر بهار و تابستان، با توجه به نیاز‌های مختلف، رهاسازی آب برای مصارف کشاورزی، صنعتی و تولید برق‌آبی انجام می‌شود.
بزرگ‌زاده با اشاره به وضعیت سدهای تهران گفت: در حالی که پرشدگی سدهای کشور حدود ۴۴ درصد است، این شاخص در سدهای تأمین‌کننده آب تهران حدود ۲۰ درصد است؛ یعنی میزان پرشدگی سدهای تهران کمتر از نصف متوسط پرشدگی سدهای کشور است.
او درباره وضعیت سدهای تهران افزود: سد لار حدود ۳ درصد، سد لتیان ۲۹ درصد، سد ماملو ۱۱ درصد، سد امیرکبیر حدود ۷۰ درصد و سد طالقان حدود ۳۹ درصد پرشدگی دارند.
ضرورت مدیریت مصرف آب در تهران و مشهد
سخنگوی صنعت آب کشور با اشاره به وضعیت برخی سدهای کشور گفت: بعضی سدها، از جمله سد دوستی، وضعیت مناسبی ندارند. سد دوستی یکی از منابع اصلی تأمین آب شرب مشهد است، هرچند منابع آب زیرزمینی و پروژه‌های اضطراری دیگری نیز برای تأمین آب در نظر گرفته شده‌اند.
او از شهروندان تهرانی، مشهدی و مردم خراسان رضوی، به‌ویژه شهر مشهد، همچنین شهروندان اراک و ساوه خواست توجه بیشتری به مدیریت مصرف آب داشته باشند؛ در تمام نقاط کشور به مدیریت مصرف آب نیاز داریم. اقلیم ایران خشک است و میانگین بارش سالانه کشور حدود ۲۳۰ تا ۲۴۰ میلی‌متر برآورد می‌شود؛ در حالی که میانگین جهانی بارش سالانه حدود ۷۰۰ تا ۷۵۰ میلی‌متر است. هنگامی که از بارش نرمال در ایران صحبت می‌کنیم، منظورمان شرایط متناسب با اقلیم کشور است و نمی‌توان آن را با میانگین جهانی مقایسه کرد، بدون آنکه تفاوت‌های اقلیمی را در نظر گرفت.
بزرگ‌زاده با اشاره به تفاوت وضعیت بارش در مناطق مختلف کشور گفت: در سال گذشته در برخی مناطق جنوبی و بخش‌هایی از غرب و جنوب غرب کشور بارش‌های خوبی داشتیم و سدها پر شدند؛ حتی در بعضی موارد، حجم ورودی آب به مخازن از ظرفیت قابل‌استفاده آنها فراتر رفت. در مقابل، مناطقی مانند حوزه سد دوستی و بخش‌هایی از مناطق تأمین‌کننده آب تهران، مشهد، اراک و ساوه با کم‌بارشی مواجه بودند. باید واقعیت‌های اقلیمی کشور را بپذیریم، با آب مهربان باشیم و مصرف آن را مدیریت کنیم تا سطح رفاه شهروندان در هیچ نقطه‌ای از کشور آسیب نبیند.
تأثیر ال‌نینو بر بارش‌های ایران قطعی نیست
بزرگ‌زاده در پاسخ به پرسشی درباره پیش‌بینی وقوع پدیده ال‌نینو و احتمال افزایش بارش‌ها در ایران اظهار کرد: وزارت نیرو از ابتدا تأکید کرده است که تأثیر ال‌نینو بر مناطق مختلف ایران احتمالی است و نمی‌توان انتظار داشت که آثار آن به‌صورت یکسان در تمام کشور ظاهر شود. در تجربه‌های گذشته، با وجود وقوع ال‌نینو، گاهی بارش‌های قابل‌توجه یا سیلاب گسترده در کشور رخ نداده است و در برخی موارد نیز آثار این پدیده تنها در بخش‌هایی از کشور، از جمله مناطق جنوبی یا برخی مناطق شمالی، مشاهده شده است.
بیشتر بخوانید:هشدار کم‌آبی به تهران، کرج، مشهد و اراک؛ درخواست تازه برای صرفه‌جویی در مصرف آب
سازمان هواشناسی پیش‌بینی‌هایی درباره زمان احتمالی وقوع این پدیده ارائه کرده بود و وزارت نیرو نیز این پیش‌بینی‌ها را جدی گرفته است؛ با این حال، حتی در صورت وقوع ال‌نینو، ممکن است در برخی مناطق بارش‌های شدید و سیلاب داشته باشیم و در مناطق دیگر همچنان با خشکسالی مواجه باشیم. وزارت نیرو مستقل از پیش‌بینی‌های هواشناسی، کشور را برای هر دو سناریوی پربارشی و کم‌بارشی آماده می‌کند. تجربه ال‌نینو‌های گذشته نشان داده است که آمادگی هم‌زمان برای سیلاب و تداوم خشکسالی ضروری است.
لایروبی آبگذر‌های شهری و آماده‌سازی مسیر‌های سیلاب ضروری است
سخنگوی صنعت آب کشور با اشاره به اقدامات پیشگیرانه برای مقابله با سیلاب اظهار کرد: هم‌زمان با مدیریت آبگیری سدها، آمادگی برای مهار و ذخیره سیلاب نیز در دستور کار قرار دارد. از شهرداری‌ها و دستگاه‌های مختلف خواسته شده است که آبگذر‌های شهری، مسیر رودخانه‌ها و مجاری عبور آب را لایروبی کنند و نخاله‌ها را از این مسیر‌ها خارج سازند. اگر شبکه زهکشی شهر‌ها آماده نباشد، آب از مسیر‌های طبیعی و آبگذر‌ها خارج می‌شود و می‌تواند وارد خیابان‌ها، خانه‌ها و مغازه‌های مردم شود و خسارت‌های مالی و حتی جانی به همراه داشته باشد از وزارت کشور و شهرداری‌ها خواسته شده است که بر آمادگی شبکه‌های زهکشی شهری نظارت کنند. همچنین از وزارت راه درخواست شده است که سازه‌های تقاطعی در محل تلاقی جاده‌ها با رودخانه‌ها و مسیر‌های عبور آب را بررسی و از نخاله‌ها پاک‌سازی کند تا ظرفیت عبور آب افزایش یابد. حدود ۹ هزار نقطه دارای سازه‌های تقاطعی شناسایی شده است که بخش زیادی از آنها در حوزه مسئولیت وزارت راه و شهرداری‌ها قرار دارد. این نقاط باید پیش از وقوع بارش‌های شدید بررسی و آماده شوند آماده نگه‌داشتن سازه‌های سدها برای مهار سیلاب به‌تنهایی کافی نیست؛ زیرا ممکن است بارش شدید در پایین‌دست سد رخ دهد و اساساً آبی وارد مخزن سد نشود. بنابراین، مجموعه اقدامات پیشگیرانه باید تمام مناطق در معرض خطر را پوشش دهد.
بارش‌های احتمالی به معنای پایان خشکسالی نیست
سخنگوی صنعت آب کشور در پاسخ به این پرسش که آیا وقوع ال‌نینو و بارش‌های سنگین می‌تواند به پایان خشکسالی منجر شود، گفت: میان پربارشی یک سال یا وقوع یک یا دو سیلاب در یک منطقه با پایان خشکسالی فاصله زیادی وجود دارد بیش از ۱۵۰ میلیارد مترمکعب از ذخایر آب زیرزمینی کشور با کسری و بدهی آبی مواجه است و بیش از ۷۰ درصد تالاب‌های کشور، نزدیک به ۸۰ درصد آنها، در معرض خشکی، تخریب یا شرایط نامناسب قرار دارند. این مشکلات با یک یا دو سیلاب برطرف نمی‌شوند اگر بارش‌های شدید در بالادست سدها رخ دهد، می‌تواند به بهبود معنادار وضعیت مخازن و منابع آبی کمک کند؛ اما تحقق این موضوع به محل وقوع بارش‌ها و امکان ذخیره‌سازی آب بستگی دارد. حتی اگر میزان پرشدگی سدهای کشور و تهران بهبود پیدا کند، نمی‌توان تنها بر اساس این شاخص، پایان خشکسالی را اعلام کرد؛ زیرا خشکسالی ابعاد مختلفی دارد و وضعیت آب‌های زیرزمینی، تالاب‌ها و منابع آب در مناطق مختلف کشور نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
مذاکرات برای حقابه هیرمند ادامه دارد
بزرگ‌زاده درباره آخرین وضعیت حقابه هیرمند اظهار کرد: مذاکرات با کشور همسایه با جدیت ادامه دارد و در آخرین دور مذاکرات، وزیر نیرو به همراه معاونان و اعضای مرتبط تیم وزارت نیرو به کابل سفر کردند و گفت‌و‌گو‌های مفیدی انجام شد. کشور همسایه بار‌ها بر پایبندی خود به معاهده تأکید کرده است. در سال آبی گذشته نیز میزان رهاسازی آب هیرمند در مقایسه با سه تا چهار سال پیش از آن، روند بهتری داشته است.
سخنگوی صنعت آب کشور تصریح کرد: با وجود بهبود نسبی روند رهاسازی، میزان آب دریافتی ایران همچنان کمتر از میزان پیش‌بینی‌شده در معاهده است. از کشور همسایه درخواست شده است که میزان رهاسازی آب را متناسب با مفاد معاهده تنظیم کند.
او همچنین از ادامه مذاکرات درباره اصلاحات هیدرولیکی بند کمال‌خان خبر داد و گفت: با توجه به اینکه تنها ۲۶ روز از سال آبی جدید گذشته است، هنوز برای قضاوت درباره میزان آب دریافتی در سال جاری زود است و باید منتظر ادامه روند باشیم.
توسعه جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی باید به تأمین آب وابسته باشد
سخنگوی صنعت آب کشور درباره توسعه کلان‌شهرها، به‌ویژه تهران، اظهار کرد: وزارت نیرو معتقد است هرگونه توسعه جمعیتی، شغلی و اقتصادی در کشور باید به اثبات امکان تأمین آب وابسته باشد. تاکنون سازوکار‌های موجود به این شکل نبود که نظر وزارت نیرو درباره ظرفیت تأمین آب، نقش تعیین‌کننده و حق وتوی مؤثر در توسعه مناطق داشته باشد. با پیگیری وزارت نیرو و حمایت رئیس‌جمهور، طرحی پیشنهاد شده است که بر اساس آن، هرگونه بارگذاری جدید جمعیتی یا اقتصادی باید با اثبات امکان تأمین آب همراه باشد. برای تأمین آب مورد نیاز توسعه‌های جدید، می‌توان راهکار‌هایی مانند مشارکت در طرح‌های جمع‌آوری و انتقال آب، استفاده از منابع آب نامتعارف، به‌ویژه آب دریا در نوار ساحلی، بهره‌گیری از منابع مشترک، جمع‌آوری آب باران و آزادسازی ظرفیت منابع آبی موجود را بررسی کرد. متن این پیشنهاد در کمیسیون زیربنایی دولت بررسی شده و در مسیر بررسی و تصویب در دولت قرار دارد. بخش‌هایی که به قانون‌گذاری نیاز دارند نیز باید از مسیر قانونی خود عبور کنند. این طرح با هدف جلوگیری از توسعه بدون پشتوانه آبی دنبال می‌شود و انتظار می‌رود کارشناسان، رسانه‌ها و دغدغه‌مندان حوزه آب و محیط زیست با ارائه نقد‌ها و پیشنهاد‌های کارشناسی، به پیشبرد راهکار‌های عملی کمک کنند.
گواهی صرفه‌جویی آب در مسیر تصویب هیئت وزیران است
بزرگ‌زاده درباره آخرین وضعیت گواهی صرفه‌جویی آب اظهار کرد: این طرح پشتوانه‌های حقوقی و قانونی دارد و در قانون بودجه سال ۱۴۰۵ نیز به آن پرداخته شده است. وزارت نیرو اقدامات مربوط به تهیه آیین‌نامه را انجام داده و پیشنهاد خود را ارائه کرده است آیین‌نامه مربوط به کارور در کمیسیون فرعی برنامه و بودجه دولت بررسی و درباره آن جمع‌بندی شده است. سپس موضوع وارد کمیسیون اصلی شده و پرسش‌ها و ابهاماتی درباره آن مطرح شده که بررسی آنها در هفته‌های اخیر ادامه داشته است. پس از اتمام بررسی در کمیسیون اصلی، آیین‌نامه وارد صحن هیئت وزیران خواهد شد و در صورت تصویب، مسیر ابلاغ و عملیاتی شدن را طی می‌کند. بنابراین، این موضوع معطل امضای وزیر نیرو نیست، بلکه در مسیر تصویب در هیئت وزیران قرار دارد.
او درباره اهمیت این طرح گفت: هدف آن است که برای نخستین بار، صرفه‌جویی و بهره‌وری آب علاوه بر ارزش فرهنگی و مسئولیت اجتماعی، به یک فعالیت اقتصادی سودآور تبدیل شود. بر اساس سازوکار پیش‌بینی‌شده، شهروندان، شرکت‌ها و کاروران می‌توانند پروژه‌هایی را در چارچوب ضوابط تعریف‌شده اجرا کنند که به صرفه‌جویی یا افزایش بهره‌وری آب منجر شود و در صورت اثبات میزان صرفه‌جویی و تأیید آن، از مشوق‌ها و مزایای اقتصادی مربوط بهره‌مند شوند برای نمونه، یک شرکت می‌تواند با اجرای پروژه نوسازی شبکه آب شهری در مناطق قدیمی تهران، از نشت و هدررفت آب جلوگیری کند و در صورت احراز شرایط آیین‌نامه، از مزایای اقتصادی آن بهره‌مند شود استفاده از ابزار‌های اقتصادی برای تشویق شهروندان و فعالان اقتصادی به صرفه‌جویی و افزایش بهره‌وری آب، یکی از راهکار‌های مهم برای مدیریت منابع آبی کشور است.
