جنگ در راه است یا صلح؟ تحرکات نظامی آمریکا و دیپلماسی فشرده در خاورمیانه
اقتصاد۲۴- «صلح سرد»؛ شاید عبارتی است که شرایط حاکم بر خاورمیانه و شمال آفریقا را به روشنی ترسیم می‌کند. درحالی که چینش و آرایش نظامی ایالات‌متحده شبح جنگ بر منطقه را سنگین‌تر کرده، تلاش‌های فشرده میانجی‌ها جهت کاهش تنش‌ها و جلوگیری از سرگیری رویارویی فراگیر شدت گرفته است.
در همین راستا العربی جدید و رویترز به نقل از یک منبع آگاه ایرانی اعلام کردند هیاتی قطری به ریاست مشاور نخست‌وزیر و وزیر خارجه این کشور شامگاه دوشنبه با هدف رایزنی با عباس عراقچی، وزیر خارجه کشورمان عازم تهران شدند تا زمینه را برای کاهش تنش‌ها هموار کنند. این سفر سومین سفر هیاتی از قطر به تهران در یک هفته گذشته قلمداد می‌شود؛ بازیگری که تلاش دارد تا شکاف میان نگاه‌های ایران و امریکا را کاهش داده و زمینه را برای اعتماد‌سازی متقابل هموار سازد. هیات قطری یکشنبه هفته گذشته نیز به تهران سفر داشت و سپس روز جمعه بار دیگر به ایران بازگشت. این هیات پس از انجام مذاکراتی فشرده که ۱۲ ساعت به طول انجامید، به همراه کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران تهران را ترک کرد.
تهاجم مخفیانه به قشم
فعل و انفعال‌های فشرده دیپلماتیک در حالی انجام می‌شود که به نوشته وال استریت ژورنال و رسانه‌های داخلی ایالات‌متحده شامگاه سه‌شنبه قشم را هدف حملات تهاجمی‌اش قرار داد؛ در همین راستا روزنامه وال‌استریت ژورنال به نقل از مقام‌های امریکایی مدعی شد این حملات در پاسخ به شلیک سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به یک هواپیمای امریکایی انجام شده است. این حمله در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای امریکا صورت گرفت؛ انتخاباتی که در شرایط ادامه جنگی برگزار می‌شود که از ۲۸ فوریه آغاز شده است. وال‌استریت ژورنال گزارش داد حمله روز دوشنبه، تازه‌ترین مورد از مجموعه حملات محدود امریکا طی هفته‌های اخیر قلمداد می‌شود و آن‌گونه که یکی از مقام‌های امریکایی ادعا کرده واشنگتن این عملیات را در سکوت خبری پیش برده تا از ارسال این پیام که ایالات‌متحده قصد بازگشت به درگیری‌های گسترده را دارد، جلوگیری کند.
همزمان سه مقام امریکایی در گفت‌و‌گو با شبکه سی‌ان‌ان، تهاجم به این جزیره ایرانی را کنشی دفاعی و با هدف حراست از دارایی‌ها و تجهیزات امریکا توصیف کردند. در همین حال، منابع دیگری در گفت‌و‌گو با وال‌استریت ژورنال مدعی شدند که هدف از این حملات، توقف حملات ایران علیه کشتی‌های تجاری است. فعلا وزارت دفاع امریکا در پاسخ به پرسش‌ها درباره چرایی این حملات، خبرنگاران را به فرماندهی مرکزی ایالات‌متحده (سنتکام) ارجاع داد؛ نهادی که بلافاصله به درخواست‌ها برای اظهارنظر پاسخ نداده است. در مقابل، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی صراحتا اعلام کرد که دو پهپاد امریکایی را در جنوب جزیره قشم رهگیری و منهدم کرده است.
شکاف‌هایی که عریان شد
در این میان مواضع ضد و نقیض ترامپ در ارتباط با ایران، شکاف‌های میان اعضای کابینه تحت رهبری‌اش در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای و تماس‌های فشرده‌اش با نخست‌وزیری اسراییل موجب شده تا گمانه‌زنی‌ها درباره آینده منطقه مبهم‌تر جلوه کند. رییس‌جمهوری امریکا اخیرا مدعی شد که همه چیز به خوبی پیش می‌رود و به همین دلیل قیمت نفت کاهش پیدا کرده است. ترامپ همچنین در گفت‌و‌گو با کانال ۱۲ اسراییل بار دیگر پیشرفت در مذاکرات را تایید کرد و مدعی شد: برای تصمیم‌گیری درباره ازسرگیری جنگ با ایران عجله‌ای ندارد. رییس‌جمهوری امریکا همزمان با انتشار پیامی ادعایی در شبکه اجتماعی تروث سوشال ادعا کرد ایران خواهان دستیابی هرچه سریع‌تر به توافق است و افزود:
«این اتفاق ممکن است رخ دهد!» رییس‌جمهور امریکا همچنین مدعی شد که بهای نفت به ازای هر بشکه نزدیک به ۱۰ دلار کاهش یافته و این کاهش قیمت را به انتظارات درباره پایان قریب‌الوقوع جنگ علیه ایران نسبت داد. همزمان جی‌دی ونس، معاون رییس‌جمهور امریکا نیز ادعا کرد که واشنگتن تاکنون «چندین دور گفت‌وگوی خوب با ایرانی‌ها» داشته و او و ترامپ نسبت به چشم‌انداز دستیابی به توافق از مسیر مذاکره خوش‌بین هستند. ونس در گفت‌و‌گو با خبرنگاران در پایگاه مشترک اندروز گفت: «به تلاش‌هایمان ادامه خواهیم داد. قطعا پیشرفت‌هایی داشته‌ایم و باید ببینیم آیا می‌توانیم گام‌های بیشتری برداریم یا خیر.» ونس همچنین در پاسخ به پرسشی درباره تعیین ضرب‌الاجل برای دستیابی به توافق پیش از، ازسرگیری حملات نظامی ازسوی ترامپ، گفت:
«خیر، هیچ ضرب‌الاجلی تعیین نکرده‌ایم.» او تاکید کرد ترامپ همچنان گزینه‌های نظامی و غیرنظامی را دراختیار دارد و هرگونه توافق با ایران مستلزم «تعهدی قاطع و قابل راستی‌آزمایی» ازسوی تهران برای خودداری از بازسازی برنامه هسته‌ای‌اش است. این ادعا‌ها در شرایطی رسانه‌ای شد که مقام‌های ایرانی اعلام کرده‌اند طرح هفت‌مرحله‌ای تهران همچنان بدون تغییر باقی مانده، اما زمان اجرای آن از یک هفته به دو روز کاهش یافته است. این پیشنهاد شامل بازگشایی سریع تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات درباره برنامه هسته‌ای ایران است. در همین راستا اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، اعلام کرد این پیشنهاد «فشرده‌تر شده و اکنون ظرف دو روز قابل اجراست.»
بیشتر بخوانید:ماجرای حمله نظامی به قشم؛ صدای انفجارها چه بود و هواگردهای آمریکایی چه می‌کردند؟
به گفته سخنگوی وزارت خارجه کشورمان «در صورت برآورده شدن مطالبات ایران، امکان آن وجود دارد که امنیت در تنگه هرمز برقرار شود و روند مذاکرات نیز در مدت کوتاهی آغاز شود. تحقق همه این موارد به نحوه رویکرد طرف امریکایی در قبال آینده این روند بستگی دارد.» این موضع‌گیری‌ها در حالی اتخاذ شد که رییس‌جمهور امریکا اکنون با مجموعه‌ای از فشار‌ها ازسوی جناح‌های مختلف روبه‌رو است.
خبرگزاری سی‌ان‌ان در این باره نوشت: در شرایط کنونی برخی مشاوران ترامپ معتقدند باید به سمت توافق حرکت کرد، زیرا حمله مجدد نتیجه متفاوتی به همراه نخواهد داشت. همزمان بسیاری از رهبران کشور‌های حاشیه خلیج‌فارس نیز از این موضع حمایت می‌کنند. در مقابل، گروهی دیگر مشاوران رییس‌جمهوری امریکامدعی‌اند باید جنگ را از سر گرفته تا (به ادعای) این گروه «کار را تمام کند.» بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسراییل نیز از این دیدگاه حمایت می‌کند و برای تحقق آن فشار وارد می‌آورد. علاوه بر دو گروه بالا، شماری دیگر از مشاوران رییس‌جمهور امریکا نیز پیشنهاد کردند، ادامه محاصره و تحریم‌ها و تحت‌فشار قرار دادن ایران از طریق خفه کردن اقتصاد این کشور نتیجه‌بخش است. گفته می‌شود اسکات بنست، وزیر خزانه‌داری ایالات‌متحده در این جرگه قرار دارد.
توپ در زمین واشنگتن
در واکنش به ادعا‌های ضد و نقیض ترامپ، محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی و رییس تیم مذاکره‌کننده ایرانی با تاکید بر آمادگی کامل نیرو‌های نظامی کشور برای مقابله با هرگونه تهدید احتمالی گفت: پاسخ نظامی و راهبردی جمهوری اسلامی ایران به هرگونه خطای محاسباتی دشمن پیش‌بینی‌ناپذیر خواهد بود و بدون رعایت محدودیت‌های جغرافیایی، محاسبات غلط آنان و دارایی‌های مادی و غیرمادی‌شان را در هم خواهیم پیچید.
قالیباف با اشاره به تعیین راهبرد نظامی کشور ازسوی فرمانده معظم کل قوا گفت: ایران همان‌گونه که با انگشت روی ماشه برای نبرد آماده است، پاسخ مقتدرانه و عقلانی به طرف امریکایی داده و اکنون توپ در زمین امریکاست تا از وقوع جنگ جلوگیری کند. ما در عرصه میدانی و نظامی در بالاترین سطح آمادگی دفاعی قرار داریم و اگر واشنگتن بار دیگر دچار خطای راهبردی شود، باید بداند که این‌بار با میدان جدیدی از جنگ مواجه خواهد شد.
اظهارات رییس تیم مذاکره‌کننده ایرانی درحالی رسانه‌ای شد که دوشنبه علی باقری کنی، معاون رییس شورای عالی امنیت ملی راهی چین شد و با وانگ یی، وزیر خارجه چین رایزنی داشت. باقری در جریان رایزنی‌اش با وزیر خارجه چین تاکید کرد که از آغاز جنگ تاکنون منطق کنشگری ایران تغییر نکرده، تهران همچنان دفاع از امنیت و حاکمیت ملی و یکپارچگی سرزمین را در اولویت قرار داده و در این مسیر با هیچ‌کس تعارف ندارد. همزمان عباس عراقچی، رییس دستگاه دیپلماسی کشورمان نیز که دوشنبه سفری به ترکمنستان داشت ضمن تایید مواضع معاون رییس شورای عالی امنیت ملی کشورمان تاکید کرد:
ما بار‌ها اعلام کرده‌ایم همان‌طور که برای دفاع مقتدرانه از خود آمادگی کامل داریم، برای حضور در عرصه دیپلماسی و دستیابی به یک راه‌حل مذاکراتی عادلانه نیز آماده‌ایم. ما شروط مشخص خود را اعلام و طرح مدون‌مان را ارایه کرده‌ایم؛ اکنون همه‌چیز به طرف امریکایی بستگی دارد که چقدر عقلانیت سیاسی در آن سو حاکم است و آیا اراده‌ای برای درپیش گرفتن راه خردمندانه دیپلماسی دارند یا مانند دفعات گذشته در پی کشاندن اوضاع به سمت تهاجم و عملیات نظامی هستند. عراقچی رایزنی‌های علی باقری در پکن را در امتداد همکاری‌های راهبردی و امنیتی دو بازیگر تبیین کرد. اظهارات رییس دستگاه دیپلماسی کشورمان درحالی مطرح شد که رویترز به نقل از یک مقام ایرانی که نخواست نامش فاش شود، مدعی شد: ایران و امریکا هنوز با توافقی برای پایان دادن به جنگ فاصله زیادی دارند، چراکه تهران مطالبات زیاده‌خواهانه امریکا را نخواهد پذیرفت. به گفته این مقام ایرانی اگر امریکا خواهان بازگشایی تنگه هرمز است، باید شروط تهران را بپذیرد؛ پس از آن می‌توان مذاکرات هسته‌ای را آغاز کرد.
این تبادل پیام‌ها و موضع‌گیری‌ها درحالی اتخاذ شده که وال‌استریت ژورنال هفته گذشته گزارش داد که دریاسالار برد کوپر، فرمانده فرماندهی مرکزی امریکا (سنتکام)، گزینه‌های نظامی مرتبط با ایران را به دونالد ترامپ ارایه کرده است. با این حال، به نوشته این روزنامه، ترامپ همچنان می‌تواند از اتخاذ اقدام نظامی خودداری کند. ترامپ پیش‌تر در پاسخ به پرسش خبرنگاران درباره احتمال ازسرگیری حملات گسترده پس از انتخابات میان‌دوره‌ای، این احتمال را رد کرد. او همچنین در گفت‌و‌گو با شبکه فاکس‌نیوز مدعی شد که ایالات‌متحده می‌تواند تاسیسات هسته‌ای زیرزمینی «کوه کلنگ» در جنوب نطنز را هدف قرار دهد.
صبر چین لبریز شد
سفر علی باقری به چین به واسطه همزمانی‌اش با سفر تاریخی سلطان عمان به این کشور در رسانه‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای به شکلی برجسته مورد توجه قرار گرفت. در همین راستا، خبرگزاری الجزیره با انتشار گزارشی ضمن اشاره به نشست تاریخی روز دوشنبه در چین در این باره نوشت: چین پس از مدتی کنش منفعلانه در حوزه دیپلماتیک، برای ایفای نقش فعال‌تر در خاورمیانه خیز برداشته؛ بالاخص در شرایطی که احتمال رویارویی دوباره تهران و واشنگتن محتمل‌تر شده است.
کاترینایو، خبرنگار الجزیره در پکن، با اشاره به روابط نزدیک چین و ایران در این باره نوشت: «چین روابط بسیار نزدیکی با تهران دارد، این کشور بزرگ‌ترین شریک تجاری تهران و بزرگ‌ترین خریدار نفت خام ایران است. در چنین چارچوبی دیدار‌های روز دوشنبه نشان می‌دهد که صبر پکن به دلیل عدم پیشرفت در روند رایزنی‌ها کاهش یافته و موجب شده تا این بازیگر به دنبال آن باشد تا نقش پرررنگ‌تری ایفا کرده و مثلثی میان ایران و امریکا و عمان ترسیم و خود نقش ضامن را ایفا کند. در این چارچوب سفر ژای جون، فرستاده ویژه پکن در امور خاورمیانه، در ماه جاری میلادی به ایران، عمان و عربستان‌سعودی قابل تبیین است.
اهمیت راهبردی عمان برای چین
دوشنبه شی جین‌پینگ علاوه بر باقری کنی، میزبان هیثم بن طارق، سلطان عمان نیز بود؛ نخستین سفر رییس کشور عمان به چین از زمان برقراری روابط دیپلماتیک میان دو کشور در سال ۱۹۷۸. رییس‌جمهور چین در این دیدار تاکید کرد که خاورمیانه و منطقه خلیج‌فارس «نباید به عرصه رقابت قدرت‌های بزرگ و منازعات ژئوپلیتیکی تبدیل شوند.» عمان که در سوی دیگر تنگه هرمز و در همسایگی ایران قرار دارد، یکی از بازیگران مهم در تامین امنیت کشتیرانی در این آبراه راهبردی به شمار می‌رود؛ گذرگاهی که پیش از محدود شدن تردد دریایی در پی جنگ امریکا و ایران، حدود یک‌پنجم صادرات جهانی انرژی از آن عبور می‌کرد. از همین رو چین به عنوان یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان انرژی در جهان، از اختلال در تردد نفتکش‌ها و تجارت انرژی از مسیر تنگه هرمز متاثر شده است.
در همین راستا شی جین‌پینگ روابط دوجانبه با عمان را در «نقطه عطف تاریخی جدیدی» توصیف کرد و در جریان این سفر، دو بازیگر ۱۴ سند همکاری در حوزه‌هایی ازجمله هوش مصنوعی، انرژی‌های پاک و زنجیره‌های تامین امضا کردند. دو کشور همچنین به توافقی برای مبادله ارزی دست یافتند و در بیانیه‌ای مشترک خواستار ازسرگیری کشتیرانی ایمن از طریق تنگه هرمز شدند و از امریکا و ایران خواستند گفت‌و‌گو‌ها را از سر بگیرند. از این منظر کاترینایو یادآور شد که تاثیر جنگ بر روابط چین و عمان موجب شده همکاری دو بازیگر در اولویت قرار بگیرد، به ویژه آنکه واردات انرژی چین با اختلال مواجه شده است.
