واشنگتن به دنبال بستن کریدور‌های جایگزین؛ «دروازه آهنین» می‌تواند اقتصاد ایران را زمین‌گیر کند؟
اقتصاد۲۴- اقتصاد ایران هنوز زیر بار مشکلات حاصل از محاصره دریایی توسط آمریکا، محدودیت صادرات نفت و رفت‌وآمد کشتی‌ها به بنادر کشور کمر صاف نکرده؛ فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا از تشکیل کارگروهی تازه برای مختل کردن مسیر‌های زمینی انتقال کالا به ایران خبر داد. تشکیل «کارگروه دروازه آهنین» در ظاهر با هدف جلوگیری از انتقال تسلیحات، فناوری‌های دارای کاربرد دوگانه و کالا‌های مشمول تحریم انجام شده، اما دامنه جغرافیایی مأموریت آن، از مرز‌های زمینی ایران تا دریای خزر، پرسش‌های مهمی درباره آینده تجارت خارجی کشور ایجاد می‌کند.
از «دروازه آهنین» چه می‌دانیم؟
کارگروه «دروازه آهنین» متشکل از حدود ۲۰ نیروی نظامی و غیرنظامی است و در تامپا، فلوریدا مستقر خواهد شد. مأموریت اعلام‌شده آن نیز همکاری با دیگر نهاد‌های دولت آمریکا برای جلوگیری از انتقال سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته، فناوری‌های دارای کاربرد دوگانه، اقلام مشمول تحریم و آنچه واشنگتن جریان‌های درآمدی غیرقانونی می‌خواند، از طریق مرز‌های زمینی ایران و دریای خزر است.
دریاسالار برد کوپر در توضیح این تصمیم گفته است تشکیل این کارگروه، موفقیت محاصره دریایی آمریکا را تقویت می‌کند و همکاری بیشتر نهاد‌های آمریکایی می‌تواند توان ایران برای تأمین مالی فعالیت‌های منطقه‌ای، بازسازی کارخانه‌های تسلیحاتی و تجدید قوای نظامی را محدود کند. سنتکام همچنین مدعی شده است که محاصره دریایی در ماه‌های اخیر مانع صادرات بیش از ۲۵ میلیارد دلار نفت خام ایران شده است.
این اظهارات نشان می‌دهد واشنگتن قصد ندارد به محدودیت‌های دریایی بسنده کند. با این حال، باید به یک نکته توجه داشت؛ آنچه تاکنون اعلام شده، تشکیل یک ساختار هماهنگ‌کننده در داخل سنتکام است، نه اعلام عملیات نظامی برای بستن همه مرز‌های ایران. این کارگروه قرار است اطلاعات و اقدامات نهاد‌های مختلف آمریکایی را در مسیر شناسایی و متوقف کردن شبکه‌های انتقال کالا و منابع مالی هماهنگ کند. هنوز جزئیات روش‌های اجرایی آن، نحوه همکاری با کشور‌های همسایه و اینکه آیا قرار است در آینده عملیات مستقیم علیه محموله‌ها انجام شود، روشن نیست.
با وجود این ابهام، انتخاب عنوان تقویت‌کننده محاصره دریایی از سوی فرمانده سنتکام تصادفی نیست. آمریکا عملاً می‌گوید اگر ایران برای دور زدن محدودیت‌های بنادر جنوبی به مسیر‌های جایگزین روی بیاورد، آن مسیر‌ها نیز از نگاه واشنگتن خارج از دایره فشار نخواهند بود.
مرز‌های زمینی و گستره حلقه تازه فشار
ایران با هفت کشور افغانستان، پاکستان، عراق، ترکیه، ارمنستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان مرز زمینی دارد. هر یک از این مرزها، به دلیل موقعیت جغرافیایی و نوع روابط اقتصادی و سیاسی با تهران، اهمیت متفاوتی در تجارت خارجی ایران دارند. در شمال کشور نیز دریای خزر به عنوان مسیری برای ارتباط با روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان اهمیت ویژه‌ای دارد.
در سال‌های اخیر، با افزایش محدودیت‌های تجاری و بانکی، مسیر‌های زمینی و شمالی برای ایران اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. ارتباط ریلی و جاده‌ای با چین از مسیر آسیای مرکزی، مبادلات با روسیه از طریق دریای خزر و کریدور شمال ـ جنوب، تجارت با ترکیه و عراق و استفاده از ظرفیت مرز پاکستان، بخشی از راه‌هایی هستند که می‌توانند در شرایط محدودیت بنادر جنوبی به کمک اقتصاد ایران بیایند.
در این میان، کریدور شمال ـ جنوب اهمیت خاصی دارد. این مسیر قرار است ایران را از طریق جمهوری آذربایجان و روسیه به بازار‌های شمالی و اروپایی متصل کند. مسیر‌های ریلی سرخس و اینچه‌برون نیز امکان ارتباط با ترکمنستان و کشور‌های آسیای مرکزی را فراهم می‌کنند. از سوی دیگر، مرز‌های غربی با ترکیه و عراق برای انتقال کالا و حفظ ارتباط تجاری با همسایگان اهمیت دارند.
اما تشکیل کارگروه دروازه آهنین می‌تواند محاسبات مربوط به این مسیر‌ها را تغییر دهد. اگر آمریکا بخواهد شبکه‌های حمل‌ونقل، شرکت‌های واسطه، تأمین‌کنندگان مالی و مجموعه‌های فعال در این کریدور‌ها را زیر فشار قرار دهد، کشور‌های همسایه و شرکت‌های خارجی نیز ناچار خواهند شد هزینه همکاری با ایران را دوباره محاسبه کنند.
این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تجارت خارجی فقط به باز بودن یک مرز وابسته نیست. ممکن است گذرگاه مرزی همچنان باز باشد، اما شرکت حمل‌ونقل از ترس تحریم‌های آمریکا حاضر به انتقال بار نباشد، بانک واسطه از انجام تراکنش خودداری کند یا شرکت بیمه پوشش محموله را نپذیرد. در چنین شرایطی، محدودیت اقتصادی بدون نیاز به بستن فیزیکی مرزها اعمال می‌شود.
آسمان راه نجات می‌شود؟
اقتصاد ایران درحالی از زمین و دریا تحت فشار است که نمی‌تواند به سادگی مسیر هوایی را نیز جایگزین کند. واقعیت این است که سهم حمل‌ونقل هوایی در جابه‌جایی حجم بالای کالا‌های تجاری، به‌ویژه کالا‌های سنگین و کم‌ارزش، بسیار محدودتر از حمل‌ونقل دریایی و زمینی است. هواپیما برای انتقال دارو، قطعات حساس، تجهیزات سبک و کالا‌های فوری مناسب است، اما نمی‌تواند جای کشتی‌های باری و قطار‌های حمل کانتینر را بگیرد.
ضمن آنکه صنعت هوایی ایران نیز پیش از تشکیل کارگروه دروازه آهنین با محدودیت‌های جدی مواجه بوده است. وزارت خزانه‌داری آمریکا در هفته‌های اخیر و در چارچوب عملیاتی که «اقتصاد طردشده» نامیده، از تحریم ۳۶ فرد و نهاد مرتبط با صنعت هوایی ایران خبر داد. در این اقدام، ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی نیز در فهرست تحریم قرار گرفتند و واشنگتن اعلام کرد شرکت‌های خارجی ارائه‌دهنده خدمات به این خطوط هوایی، از جمله خدمات بار، انتقال هواپیما و پشتیبانی تجاری، ممکن است با پیامد‌های تحریمی مواجه شوند.
این اقدام نشان می‌دهد که محدودیت‌های هوایی نیز از قبل وجود داشته و آمریکا برای فشار بر شبکه‌های حمل‌ونقل ایران تنها به دریا و زمین فکر نکرده است. در چنین شرایطی، استفاده از هواپیما برای جبران اختلال در تجارت زمینی و دریایی، نه از نظر ظرفیت اقتصادی امکان‌پذیر است و نه از نظر دسترسی به خدمات بین‌المللی و شبکه‌های مالی بدون مانع خواهد بود.
به همین دلیل، اگر فشار بر مسیر‌های زمینی هم افزایش پیدا کند، ایران با محدودیت هم‌زمان در چند بخش حمل‌ونقل روبه‌رو خواهد شد.
روی دریای خزر می‌توان حساب کرد؟
یکی از بخش‌های مهم تصمیم سنتکام، اشاره مستقیم به دریای خزر است. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که خزر در ماه‌های گذشته به یکی از مسیر‌های مهم حفظ ارتباط تجاری ایران با روسیه و کشور‌های آسیای مرکزی تبدیل شده است.
برخلاف خلیج فارس و دریای عمان که حضور نظامی آمریکا در آنها گسترده است، دریای خزر وضعیت جغرافیایی و حقوقی متفاوتی دارد. این دریا میان پنج کشور ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان قرار گرفته و امکان حضور مستقیم نیرو‌های دریایی آمریکا در آن به سادگی قابل تصور نیست. به همین دلیل، نظارت بر محموله‌های عبوری از خزر الزاماً به معنای حضور نظامی آمریکا در این دریا نخواهد بود. به هر حال مسیر‌های دریای خزر برای واشنگتن دشوارتر از مسیر‌های خلیج فارس قابل کنترل هستند؛ زیرا این دریا بسته است و کشور‌های ساحلی آن در مدیریت رفت‌وآمد دریایی نقش دارند.
بیشتر بخوانید: محاصره ایران از دریا به خشکی رسید؛ نقشه تازه آمریکا برای فشار بر تهران چیست؟/ تهران و واشنگتن در بازی خطرناک تهدید و مذاکره
اما دشوار بودن نظارت نظامی به معنای خارج بودن این مسیر از دسترس فشار اقتصادی نیست. آمریکا می‌تواند از طریق تحریم شرکت‌های حمل‌ونقل، شناسایی واسطه‌ها، فشار بر بانک‌ها، محدود کردن خدمات بیمه و همکاری اطلاعاتی با دولت‌های منطقه، هزینه استفاده از این مسیر را افزایش دهد. چنین اقداماتی به حضور ناو‌های آمریکایی در دریای خزر نیاز ندارد.
از سوی دیگر، هرگونه فشار بر مسیر‌های شمالی می‌تواند روابط اقتصادی ایران و روسیه را نیز وارد مرحله حساس‌تری کند. تهران در شرایط فعلی برای کاهش فشار ناشی از محاصره دریایی به گسترش ارتباط با روسیه و کشور‌های آسیای مرکزی نیاز دارد. مسکو نیز در چارچوب منافع اقتصادی و سیاسی خود، از افزایش ارتباطات تجاری منطقه‌ای استقبال می‌کند. اما پرسش این است که تا چه اندازه حاضر است در برابر فشار‌های آمریکا هزینه بیشتری برای حفظ این مبادلات بپردازد؟
دو راهی سخت همسایگان؛ تجارت با ایران یا تحریم آمریکا؟
اجرای عملیاتی طرح دروازه آهنین بدون توجه به نقش کشور‌های همسایه امکان‌پذیر نیست. آمریکا برای مختل کردن مسیر‌های زمینی ایران، ناگزیر است از اطلاعات، همکاری‌های گمرکی، شبکه‌های مالی و ظرفیت نظارتی کشور‌های منطقه استفاده کند یا دست‌کم شرکت‌های فعال در این کشور‌ها را تحت فشار قرار دهد.
در این میان، وضعیت همه همسایگان یکسان نیست. عراق و ترکیه روابط اقتصادی گسترده‌ای با ایران دارند و قطع یا محدود شدن تجارت با تهران برای بخش‌هایی از اقتصاد آنها نیز هزینه‌ساز خواهد بود. پاکستان می‌تواند در برخی مسیر‌های تجاری و انتقال کالا نقش داشته باشد. شاهد این مدعا معطل ماندن تانکر‌های ایرانی در روز‌های اخیر پشت مرز این کشور است.
کشور‌های آسیای مرکزی و روسیه نیز در ارتباطات ریلی و دریایی شمال ایران اهمیت دارند. با این حال، باید توجه داشت که منافع اقتصادی تنها عامل تعیین‌کننده در تصمیم دولت‌ها نیست. هر کشوری که بانک‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل یا بنگاه‌های تجاری آن با نظام مالی آمریکا ارتباط داشته باشند، ممکن است در برابر تحریم‌های ثانویه آسیب‌پذیر باشد. بنابراین، حتی دولتی که با ایران روابط سیاسی خوبی دارد، ممکن است در عمل نتواند همه شرکت‌های خصوصی خود را به ادامه همکاری تشویق کند.
در چنین وضعیتی، خطر اصلی برای ایران می‌تواند شکل‌گیری نوعی خودداری احتیاطی در میان شرکت‌های خارجی باشد؛ یعنی شرکت‌ها حتی پیش از آنکه رسماً تحریم شوند، برای جلوگیری از دردسر‌های حقوقی و مالی، از معامله با ایران فاصله بگیرند. این اتفاق در سال‌های گذشته نیز در حوزه بانکداری، بیمه و حمل‌ونقل تجربه شده است.
پاسخ تهران چیست؛ آمادگی برای دور زدن محاصره یا انکار ابعاد بحران؟
واکنش نخست ایران به اعلام تشکیل کارگروه دروازه آهنین، رد توانایی آمریکا برای تحقق اهداف این طرح بوده است. حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران در گفت‌و‌گو با خبرگزاری فارس، این اقدام را بازی با کلمات توصیف کرد و گفت آمریکا نمی‌تواند با این روش فشار اقتصادی شدیدی برای فروپاشی اقتصاد ایران ایجاد کند.
او همچنین تأکید کرده است که ایران برای ادامه تجارت و ارتباط با کشور‌های همسایه تمهیدات لازم را در نظر گرفته و ارتباطات نزدیکی با آنها دارد.
این واکنش از یک جهت قابل انتظار است. تهران نمی‌تواند در شرایطی که آمریکا از گسترش محاصره سخن می‌گوید، به طور علنی از ناتوانی در حفظ مسیر‌های تجاری صحبت کند. اما در کنار موضع‌گیری سیاسی، مسئله مهم‌تر میزان آمادگی واقعی زیرساخت‌های حمل‌ونقل، ظرفیت بنادر شمالی، شبکه ریلی، امکانات گمرکی و سازوکار‌های مالی برای تحمل فشار بیشتر است.
ایران در سال‌های گذشته تلاش کرده است با توسعه کریدور‌های منطقه‌ای و افزایش همکاری با روسیه، چین و کشور‌های همسایه، وابستگی خود را به مسیر‌های سنتی تجارت کاهش دهد. با این حال، فاصله میان ظرفیت اسمی یک مسیر و توان واقعی آن برای جابه‌جایی کالا بسیار مهم است. اینکه یک بندر ظرفیت اسمی چند میلیون تن داشته باشد، لزوماً به این معنا نیست که می‌تواند در کوتاه‌مدت حجم عظیمی از تجارت بنادر جنوبی را جذب کند.
از سوی دیگر، دور زدن تحریم‌ها معمولاً با افزایش هزینه و استفاده از واسطه‌های بیشتر همراه است. چنین راهکار‌هایی ممکن است در کوتاه‌مدت بخشی از تجارت را حفظ کند، اما نمی‌توان آنها را جایگزین یک شبکه عادی و کم‌هزینه تجارت بین‌المللی دانست.
اقتصاد ایران این همه فشار را تاب می‌آورد؟
وجه نگران‌کننده‌تر این تصمیم، ارتباط احتمالی آن با سناریو‌های نظامی آینده است. تشکیل کارگروه جدید در شرایطی انجام شده که تنش میان تهران و واشنگتن همچنان ادامه دارد و گزارش‌های رسانه‌ای از افزایش احتمال بازگشت درگیری‌ها حکایت دارند.
مسئله مهم این است که اقتصاد ایران پیش از این نیز با تحریم‌های طولانی‌مدت، محدودیت بانکی و مشکلات ساختاری روبه‌رو بوده است. بنابراین، اثر محاصره جدید بر اقتصادی وارد می‌شود که از قبل توان محدودی برای تحمل شوک‌های تازه دارد. نمی‌توان انتظار داشت شبکه حمل‌ونقل و تولید کشور بدون هزینه اضافی خود را با شرایط جدید تطبیق دهد.
در عین حال، نباید از سوی دیگر ماجرا غافل شد. آمریکا نیز برای موفقیت طرح خود به همکاری کشور‌های منطقه نیاز دارد و این همکاری لزوماً تضمین‌شده نیست. بسیاری از همسایگان ایران از اختلال در تجارت منطقه‌ای و تشدید تنش‌ها زیان می‌بینند. دریای خزر نیز محیطی نیست که واشنگتن بتواند به آسانی همان الگوی اعمال قدرت در خلیج فارس را در آن تکرار کند. بنابراین، تبدیل کارگروه دروازه آهنین به یک محاصره زمینی کامل، نه ساده است و نه در حال حاضر قطعی.
با این همه، آنچه از تصمیم تازه سنتکام برمی‌آید، تلاش برای محدود کردن امکان مانور اقتصادی ایران است. اگر تا دیروز مسئله اصلی تهران عبور از محاصره دریایی و حفظ صادرات نفت بود، اکنون باید برای فشار بر مسیر‌های جایگزین نیز آماده باشد. راه‌های زمینی، بنادر شمالی و ارتباط با همسایگان می‌توانند بخشی از تجارت را حفظ کنند، اما نه ظرفیت نامحدود دارند و نه از فشار‌های مالی و سیاسی آمریکا مصون هستند.
در چنین شرایطی، نگرانی اصلی فقط بسته شدن یک مرز یا متوقف شدن یک محموله نیست؛ بلکه شکل‌گیری وضعیتی است که در آن هر مسیر جایگزین با هزینه بیشتر، ریسک بالاتر و محدودیت‌های تازه روبه‌رو شود. اگر این روند ادامه پیدا کند، محاصره از یک محدودیت دریایی به فشار چندلایه‌ای تبدیل خواهد شد که تجارت، تولید و زندگی روزمره مردم را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
